در راستای برگزاری «پویش سلام محله» و همزمان با نزدیک شدن به چهاردهم بهمنماه که نقطه اوج گسترش و تعمیق اجرای این پویش در سراسر کشور خواهد بود و با هدف دستیابی به پوشش بیش از ۲۶۰۰محله در کشور به انجام میرسد، ضروری است مجموعهای منسجم، هدفمند و آیندهنگر از اقدامات پشتیبان برای تثبیت، تعمیق و تداوم طرح «سلام؛ سلامت اجتماعی محلهمحور» در دستور کار قرار گیرد.
این اقدامات پشتیبان، در امتداد اقدامات برانگیزاننده اولیه و همزمان با توسعه کمی و کیفی پوشش محلات، با هدف عبور از یک پویش مقطعی و حرکت بسوی یک نظام پایدار، یادگیرنده و اجتماعمحور طراحی شدهاند؛ نظامی که محور آن کنشگران محلی، از جمله معلمان، پزشکان، مددکاران اجتماعی، روانشناسان، پرستاران، کسبه و بازاریان، دانشجویان، جوانان داوطلب و سایر گروههای اثرگذار مردمی است و در آن، دولت نقش تسهیلگر، تنظیمگر و پشتیبان را ایفا میکند، نه متصدی مستقیم.
در ادامه مهمترین محورهای اقدامات پشتیبان طرح «سلام» تشریح میشود:
۱. نقش دستگاههای دولتی و عمومی: از تصدیگری تا تسهیلگری
در محلات هدف طرح «سلام»، دستگاههای دولتی و عمومی عهدهدار نقش پشتیبان و تسهیلگر اقدامات محلهمحور و گروههای داوطلب محلی خواهند بود. مقصود آن است که هرگاه اجرای یک اقدام اجتماعی محلهمحور از سوی کنشگران محلی از طیفهای متنوع حرفهای و اجتماعی، مستلزم اخذ مجوز، هماهنگی نهادی یا بهرهمندی از اعتبارات، امکانات و ظرفیتهای دولتی باشد، دستگاههای ذیربط حداکثر همکاری و پشتیبانی مؤثر را فراهم آورند.
در این چارچوب، دولت از مداخله مستقیم و تصدیگری پرهیز کرده و تمرکز خود را بر:
✓ رفع موانع اداری و حقوقی؛
✓ تسهیل فرآیندها و کاهش بروکراسی؛
✓ همافزایی نهادی در سطح ملی، استانی و محلی؛
✓ پشتیبانی حقوقی، فنی و مالی از ابتکارات محلهمحورقرار میدهد.
این رویکرد، همسو با تجربههای موفق بینالمللی در حوزه حکمرانی محلی و توسعه اجتماعمحور است که نشان میدهد نقش تنظیمگر و توانمندساز دولت، از حیث اثربخشی، مقیاسپذیری و پایداری، بهمراتب کارآمدتر از مداخلات مستقیم است.
۲. شوراها و تشکلهای محلی: ستون فقرات اجتماعی محله
شوراهای محلی، تشکلهای مردمی و نهادهای مدنی فعال در محلات، به دلیل ماهیت مردمی، ریشهدار و اعتمادآفرین خود، نقشی محوری در پیشبرد و توسعه طرح «سلام» ایفا میکنند. این نهادها در عمل، ارکان اجتماعی محله بهشمار میروند و بستر پیوستن داوطلبان جدید، شکلگیری گروههای تازه و تداوم فعالیتهای محلهمحور را فراهم میسازند.
شوراها و تشکلهای محلی میتوانند:
✓ نقش شبکهساز میان کنشگران محلی را ایفا کنند؛
✓ فعالیتهای پراکنده را ساماندهی، همراستا و همافزا نمایند؛
✓ اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی لازم برای مشارکت پایدار را تقویت کنند.
تجربههای جهانی بهروشنی نشان میدهد هرگاه برنامههای اجتماعی بر بستر نهادهای محلی موجود استوار شدهاند، میزان مشارکت، اثربخشی و ماندگاری آنها بهطور معناداری افزایش یافته است.
۳. استقرار «بانک زمان»
سازماندهی سرمایه زمانی و داوطلبی یکی از اقدامات پشتیبان نوآورانه و کلیدی در طرح «سلام»، ایجاد و استقرار بانک زمان در سطح محلات است. بانک زمان، سازوکاری شناختهشده در بسیاری از کشورهاست که در آن، زمان، مهارت و مشارکت افراد بهعنوان سرمایه اجتماعی ثبت، ارزشگذاری و ساماندهی میشود.
در این نظام، هر داوطلب با اختصاص بخشی از زمان و توان خود به فعالیتهای اجتماعی محلهمحور، اعتبار زمانی دریافت میکند. این اعتبار میتواند در آینده برای دریافت خدمات، مشارکت در برنامههای دیگر یا بهرهمندی از حمایتهای محلی مورد استفاده قرار گیرد.
بانک زمان، ضمن ایجاد انگیزه پایدار برای مشارکت، به:
✓ شفافیت مشارکتها؛
✓ عدالت مشارکتی؛
✓ توزیع متوازن بار فعالیتهای داوطلبانه کمک میکند.
در طرح «سلام»، بانک زمان نقش مهمی در سازماندهی داوطلبان، ثبت و پایش مشارکتها، تقویت حس تعلق و مسئولیت اجتماعی و پیوند میان داوطلبی و پایداری اجتماعی ایفا خواهد کرد.
۴. توانمندسازی داوطلبان و گروههای محلی متشکل از اقشار مختلف ساکن محله: از اجرا تا رهبری محلی
چهارمین محور اقدامات پشتیبان، به توانمندسازی نظاممند داوطلبان و گروههای محلی متشکل از معلمان، متخصصان حوزه سلامت و مددکاری، فعالان اجتماعی، دانشجویان، کسبه و سایر علاقهمندان محلی اختصاص دارد. پژوهشها و تجربههای بینالمللی نشان میدهد پایداری مداخلات اجتماعمحور، وابسته به ارتقای مهارتها و ظرفیتهای کنشگران محلی و تبدیل آنها از «مجریان موقت» به رهبران محلی پایدار است.
در این راستا، آموزشها و حمایتهایی از قبیل:
• نیازسنجی مشارکتی محله؛
• حمایتطلبی وتعامل مؤثر با نهادها؛
• پروژهنویسی و طراحی مداخلات کوچکمقیاس؛
• مدیریت گروههای محلی و تسهیلگری اجتماعی در دستور کار قرار میگیرد.
۵. طراحی و تدوین «نقشه سلامت اجتماعی محله»
طراحی و تدوین نقشه سلامت اجتماعی محله با مشارکت ساکنان و داوطلبان، یکی از ابزارهای کلیدی و راهبردی طرح «سلام» است. این نقشه، تصویری مشترک و توافقشده از مسائل، ظرفیتها، اولویتها و فرصتهای محله ارائه داده و مبنای برنامهریزی، تصمیمگیری و پایش پیشرفت طرح قرار میگیرد.
این رویکرد، همسو با الگوهای جهانی Community Mapping و Participatory Planning بوده و به تقویت مالکیت اجتماعی، شفافیت تصمیمگیری و انسجام اقدامات محلهمحور کمک میکند.
۶. ایجاد بانک داراییها و ظرفیتهای محلی: رویکرد مبتنی بر دارایی
در چارچوب رویکرد «توسعه مبتنی بر داراییهای جامعه» (ABCD)، هر محله واجد مجموعهای از سرمایهها و ظرفیتهای بالفعل و بالقوه است. طرح «سلام» با ایجاد بانک داراییهای محله، این ظرفیتها را بصورت نظاممند شناسایی، مستندسازی و فعالسازی میکند.
این داراییها شامل:
✓ سرمایههای مالی؛
✓ سرمایههای مادی و فیزیکی؛
✓ سرمایههای انسانی؛
✓ سرمایههای طبیعی؛
✓ سرمایههای اجتماعی؛
✓ سرمایههای نهادی هستند.
بانک داراییهای محله، امکان استفاده هدفمند از این ظرفیتها را در فعالیتهای محلهمحور فراهم کرده و به افزایش خوداتکایی، کاهش وابستگی به منابع بیرونی و ارتقای کارآمدی مداخلات اجتماعی میانجامد.
۷. ایجاد تعاونیهای محلهمحور
با هماهنگیهای انجامشده با معاونت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، مقرر شده است تعاونیهای محلهمحور در محلات هدف طرح «سلام» شکل گیرند. این تعاونیها، با مشارکت معتمدین محلی و گروههای داوطلب، بستری قانونی، شفاف و پایدار برای انجام برخی فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی و خدماتی فراهم میکنند و به پیوند میان توان اجتماعی و توان اقتصادی محله کمک مینمایند.
۸. ایجاد«حساب امید محله»
راه اندازی «حساب امید محله» با همکاری بانک رفاه کارگران، بعنوان یک ابزار مالی محلهمحور، امکان ارائه تسهیلات مناسب را هم به افراد حقیقی فعال و هم به ساختارهای حقوقی محلی فراهم میسازد. این ابزار مالی، نقش مهمی در تأمین مالی خرد، حمایت از ابتکارات محلی و پایداری اقتصادی طرح «سلام» ایفا خواهد کرد.
۹. سایر اقدامات پشتیبان مکمل
در کنار محورهای فوق، مجموعهای از اقدامات پشتیبان مکمل نیز میتواند اثربخشی، یادگیری و ماندگاری طرح را افزایش دهد، از جمله:
✓ ایجاد نظام پایش و ارزیابی مشارکتی محلهمحور؛
✓ مستندسازی تجربهها و تسهیل یادگیری متقابل میان محلات؛
✓ روایتسازی اجتماعی و رسانهای از موفقیتها و الگوهای محلی؛
✓ شبکهسازی میان محلات برای انتقال تجربه، همافزایی و مقیاسپذیری.
مجموعه اقدامات پشتیبان طرح «سلام(سلامت اجتماعی محلهمحور) با تکیه بر مشارکت مردمی، توانمند سازی داوطلبان، فعالسازی داراییهای محلی و نقش تسهیلگر دولت، بستری فراهم میآورد تا سلامت اجتماعی بعنوان یک فرآیند پایدار، محلهمحور و مردمپایه در کشور نهادینه شود.
این رویکرد، امکان گذار از مداخلات مقطعی به یک نظام پایدار حکمرانی اجتماعی محلی را فراهم کرده و میتواند بهعنوان الگویی ملی در حوزه حمایت اجتماعی مشارکتی و محله محور مورد بهره برداری قرار گیرد.
نظر شما