تجربه چند دهه سیاست گذاری اجتماعی در کشور و البته نظامات جهانی نشان میدهد رویکردهای متمرکز، یکسان نگر و مبتنی بر مداخله از بالا، علیرغم صرف منابع گسترده، در بسیاری از موارد به نتایج پایدار و اثربخش منجر نشدهاند. در مقابل، رویکردهای محله محور که «محله» را بعنوان واحد پایه برنامهریزی، اقدام و ارزیابی در نظر میگیرند، در سطح ملی و بینالمللی توانستهاند پاسخهای واقعبینانهتر، کمهزینهتر و متناسبتری به مسائل اجتماعی ارائه دهند.
در این چارچوب، طرح «سلام» را میتوان تلاشی قابل توجه برای باز تعریف شیوه مداخله اجتماعی و تقویت حکمرانی اجتماعی از پایین به بالا دانست.
با این حال، موفقیت این طرح، بیش از هر چیز، به چگونگی نهادینهسازی رویکرد محله محور در نظام تصمیمگیری، اجرا و مشارکت اجتماعی کشور وابسته است.
برای پیشبرد این رویکرد در قالب طرح «سلام» و تثبیت آن میتوان اقدامات مورد نیاز را در سه دسته؛ برانگیزاننده، پشتیبانیکننده و پایدارساز،صورتبندی کرد که نخستین و بنیادیترین آنها، اقدامات برانگیزاننده است.
در این نوشتار به تشریح این بخش خواهیم پرداخت و در یادداشتهای بعدی اقدامات پشتیبانیکننده و پایدارساز را شرح می دهیم.
اقدامات برانگیزاننده؛ شرط آغاز و تداوم حرکت محلهمحور
این اقدامات به بازآفرینی مفهوم و هویت محله، تمرکز بر کانون فعالیتها در محل و برانگیختن داوطلبان برای فعالیتهای داوطلبانه و مشارکتجویانه در محله کمک میکند. بنابراین اقدامات برانگیزاننده بیشتر با هدف ایجاد انگیزه، جلب توجه افکار عمومی و فعالسازی کنشگران محلی، نهادی و مردمی طراحی میشوند.
این دسته از اقدامات، نقش «موتور اولیه حرکت» را ایفا میکنند و بدون آنها، حتی دقیقترین برنامهها و اسناد سیاستی نیز با خطر توقف در سطح نظری مواجه خواهند شد.
در چارچوب طرح «سلام»، اقدامات برانگیزاننده باید بتوانند رویکرد محله محور را از یک مفهوم تخصصی محدود، به گفتمانی قابل فهم و مطالبهپذیر در سطح جامعه تبدیل کنند.
در این زمینه، چند اقدام کلیدی قابل طرح است:
نخست: گفتمانسازی ملی پیرامون «محله بعنوان واحد مداخله اجتماعی»
این گفتمانسازی میتواند از مسیر رسانههای عمومی، یادداشتهای تحلیلی، گفتوگوهای کارشناسی، برنامههای فرهنگی و تولید محتوای هدفمند در فضای مجازی شکل گیرد. تجربه کشورهایی مانند بریتانیا در برنامههای نوسازی و توانمندسازی محلات (Neighbourhood Renewal) نشان میدهد که موفقیت سیاستهای محله محور، پیش از هر چیز، در گرو شکلگیری زبان مشترک میان دولت، جامعه مدنی و شهروندان است.
به نظر میرسد ایدههای مطلوب اگر قرار باشد به پدیدههای خوب تبدیل شوند، از سه مرحله نمادسازی، ستادسازی و نهادینهسازی باید عبور کنند. اقدامات برانگیزاننده در سطح نمادسازی، یعنی جریانسازی گفتمانآفرین و اجتماعی ساز و تا حدودی ستادسازیهای انتظامبخش معنا میشوند.
دوم: اعلام رسمی محلات هدف طرح «سلام» بهعنوان کانونهای اقدام اجتماعی
این اقدام، علاوه بر ایجاد هویت و جایگاه مشخص برای محلات منتخب، نوعی تعهد و مسئولیتپذیری عمومی برای دستگاههای اجرایی، نهادهای محلی و مردم ایجاد میکند.
در تجربههای داخلی، از جمله برنامههای بازآفرینی شهری، نیز مشخص شده است که اعلام رسمی و شفاف محدودههای هدف، نقش مهمی در جلب توجه، هماهنگی نهادی و تخصیص منابع دارد.
به همین دلیل در مرحله اول و تا کنون بیش از دوهزار و شصت کانون محلی شناسایی شدهاند که در چهاردهم بهمن معرفی خواهند شد.
سوم: بسیج نهادهای دولتی، عمومی و مردمی برای حضور فعال و میدانی در محلات.
حضور نهادها در محله، نه بصورت مقطعی و نمادین، بلکه در قالب برنامههای منظم و پاسخگو، میتواند به افزایش اعتماد اجتماعی و ارتقای سرمایه اجتماعی منجر شود. تجربه کشورهایی مانند برزیل در اجرای برنامههای محله محور در مناطق کمبرخوردار نشان میدهد که زمانی مداخله اجتماعی اثربخش میشود که دولت و نهادها به محله بروند و واقعیتهای زیسته مردم و خواست آنها را با نقشدهی اثربخش و سپس پشتیبانی و تسهیلگری فعالیتها ملاک عمل قرار داده و گروههای مردمی را مبنای تصمیمگیری و وجهه همت خویش قرار دهند.
اقدامات برانگیزاننده تکمیلی در طرح «سلام»
اقدامات برانگیزاننده تکمیلی دیگری نیز در کنار موارد فوق، بویژه با تأکید بر طرح «سلام»، باید مورد توجه قرار گیرد. از جمله، معرفی و برجستهسازی محلات پیشرو و روایت تجربههای موفق محلی که میتواند نقش الگو و انگیزه بخش برای سایر محلات ایفا کند. تجربههای بینالمللی، از جمله برنامه «شهرهای یادگیرنده» یونسکو، نشان داده است که روایتسازی از موفقیتها، یکی از عوامل اصلی گسترش و تداوم سیاستهای اجتماعی است.
همچنین، ایجاد پویشهای مردمی با محوریت هویتبخشی محلهای میتواند مشارکت شهروندان را افزایش داده و طرح «سلام» را از سطح یک برنامه دولتی، به یک حرکت اجتماعی تبدیل کند.
در همین راستا، حمایت و همراهی چهرههای مرجع محلی و ملی، از جمله نخبگان دانشگاهی و فعالان اجتماعی و فرهنگی، میتواند به افزایش اعتماد عمومی و تقویت مشروعیت اجتماعی طرح کمک نماید.
پویش سلام محله که از هماکنون در سراسر کشور با دو اقدام مهم، اول تعیین بیش از دوهزار و پانصد محل و دوم جذب داوطلبان، فعالیت های داوطلبانه محلهمحور آغاز شده است و در روز چهاردهم بهمن به اوج خود میرسد؛ نیز یک اقدام برانگیزاننده قلمداد میگردد.
همچنین، برگزاری مسابقات ورزشی در محلات امکان شناسایی کانون محله و مرکزیت فعالیتهای محلهمحور و نیز هویت محلی و مشارکت بیشتر ساکنان در محلات را فراهم میسازد.
برگزاری جشنوارههای محلی و امکان ظهور آیینها و هنرهای محلی در کانون فعالیت محلات، امکان هویت، انسجام و برانگیختگی داوطلبان را بصورت معنادار افزایش خواهد داد.
برخی دیگر از اقداماتی که در طرح سلام به این منظور به انجام خواهد رسید نیز از اهمیت برخوردار است؛ از جمله طرح مهر و گفتوگو که سالمندان محله را آموزشهای توانمندساز، در عین حال گفتوگومحور و همراه با ورزش و فعالیتهای هنری مفرح خواهد داد و پاتوقهای سالمندی را ایجاد خواهد نمود.
با همین رویکرد، طرح غربالگری، استعدادیابی و مهارتآموزی نوجوانان محله در این کانونها به انجام خواهد رسید که علاوه بر سالمندان، نوجوانان را نیز به کانونهای محلهمحور پیوند خواهد داد و موجب اتصال بیشتر نسلی خواهد شد.
در طرح سلام، انجمنهای علمی، صنفی و اجتماعی نقش بیبدیلی ایفا خواهند نمود؛ از جمله انجمن اپتومتری ایران که غربالگری سلامت چشم سالمندان را به انجام خواهد رساند.
همچنین، برای برانگیزانندگی بیشتر مردم برای انجام فعالیتهای محلهمحور، نهادهای دولتی و عمومی نیز علاوه بر پشتیبانی و تسهیلگری فعالیتهای محلهمحور مردم، با برگزاری میزهای خدمت، دسترسپذیری و فراگیرسازی این خدمات را موجب می شوند و موتور برانگیزاننده دیگری برای فعالیتهای محلهمحور خواهند شد.
در مجموع طرح «سلام» در صورتی میتواند به تحولی پایدار در عرصه حکمرانی اجتماعی کشور منجر شود که از یک برنامه مقطعی فراتر رفته و به بستری برای تقویت رویکرد محلمحور و مشارکتمحور تبدیل شود.
اقدامات برانگیزاننده، نقطه آغاز این مسیر به شمار میروند؛ اقداماتی که توجه، انگیزه و مشارکت را فعال کرده و زمینه لازم را برای اصلاحات نهادی و اجرایی بعدی فراهم میسازند.
نظر شما