در دهههای اخیر یکی از مهمترین تحولات در سیاستگذاری اجتماعی جهان، عبور از حکمرانی برای مردم به حکمرانی با مردم بوده است. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد خدمات اجتماعی زمانی اثربخش میشوند که جامعه هدف نه تنها دریافت کننده خدمت، بلکه مشارکتکننده در طراحی، اجرا و ارزیابی آن باشد.
در همین چارچوب، طرح «سلام محله» به عنوان زیست بوم حمایت اجتماعی محله محور شکل گرفت و پارلمان مشورتی دانشآموزان میتواند به عنوان رکن مشارکت نوجوانان در این زیست بوم تعریف شود.
ابن یادداشت تلاش میکند نسبت میان مشارکت نوجوانان، توسعه محلهای و کارآمدی سیاستهای رفاهی را تبیین کند و جایگاه پارلمان دانشآموزی را در حکمرانی اجتماعی نوین و طرح «سلام محله» توضیح دهد.
مطالعات سیاست اجتماعی نشان میدهد نظامهای رفاهی کلاسیک سه مشکل اساسی داشتند:
فاصله میان سیاستگذار و ذینفع،
عدم انطباق برنامهها با واقعیت زندگی مردم،
وابستگی سازی به جای توانمندسازی.
پژوهشهای توسعه اجتماعی نشان دادهاند مشارکت مستقیم جامعه هدف باعث افزایش کارآمدی خدمات، کاهش اتلاف منابع، افزایش اعتماد عمومی و ارتقای سرمایه و سلامت اجتماعی میشود.
به همین دلیل در بسیاری از کشورها سازوکارهایی مانند شوراهای محلی جوانان، پارلمانهای دانشآموزی و کمیتههای محلهای شکل گرفتهاند تا سیاستها پیش از اجرا، توسط جامعه هدف بررسی شوند.
مشارکت اجتماعی در ایران نیز صرفاً یک توصیه تربیتی یا رویکرد مدیریتی نیست، بلکه ریشه در ساختار حقوقی کشور دارد.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مشارکت را در سه سطح سامان داده است؛
سطح کلان، شامل انتخاب مقامات عالی مانند ریاست جمهوری و حتی رهبری با واسطه انتخاب مجلس خبرگان و نهادهای ملی، مانند مجلس شورای اسلامی از طریق سازوکارهای انتخابی.
سطح خرد، شامل شوراهای شهر و روستا و اداره امور محلی،
سطح میانی، شامل تشکلها، انجمنها و نهادهای اجتماعی، سیاسی، علمی و صنفی.
این سطح میانی حلقه اتصال دولت و جامعه محسوب میشود، جایی که گفتوگو شکل میگیرد، مطالبات صورتبندی میشود و سیاستها پیش از اجرا اجتماعی میشوند.
پارلمان مشورتی دانشآموزان دقیقاً در همین سطح میانی قرار میگیرد.
نوجوانان در اغلب نظامهای رفاهی یکی از پر خدمتترین اما کم صداترین گروهها هستند؛ خدمات برای آنان طراحی میشود اما با آنان طراحی نمیشود.
پژوهشهای روانشناسی رشد نشان میدهد دوره سیزده تا هجده سالگی دوره شکلگیری هویت اجتماعی، مسئولیت پذیری مدنی، مهارت گفتوگو و اعتماد نهادی است.
اگر نوجوان در این دوره تجربه مشارکت واقعی داشته باشد، در بزرگسالی مشارکت سیاسی بالاتر، رفتارهای پرخطر کمتر و تعلق اجتماعی بیشتری خواهد داشت.
بنابراین مشارکت نوجوانان فقط یک حق نیست بلکه یک سیاست پیشگیرانه اجتماعی است و فراهم کردن تجربه مشارکت برای نوجوانان در واقع آمادهسازی شهروندان برای ایفای نقش در سطوح مختلف حکمرانی محسوب میشود.
مشارکت اجتماعی را میتوان در سه سطح تعریف کرد؛
مشارکت نمایشی که حضور نمادین بدون اثرگذاری واقعی است.
مشارکت محدود که مشورت درباره تصمیم از پیش گرفته شده را شامل میشود.
مشارکت واقعی که شامل دخالت در مسئلهیابی، طراحی راهحل، تصمیمگیری، اجرا و ارزیابی است. همچنین مشارکت از نظر دوام میتواند مقطعی مانند حضور در انتخابات دورهای، نمادین مانند حضور در تجمعات اجتماعی یا نهادین و مستمر باشد.
پارلمان مشورتی دانشآموزان از جنس مشارکت سوم است؛ مشارکتی سازمان یافته، مداوم و مسئولیت محور که در آن مشارکت یک رویداد نیست، بلکه یک فرآیند یادگیری اجتماعی است.
طرح «سلام محله» مدلی از حمایت اجتماعی است که مدرسه و کانونهای محلی را به پایگاه خدمات اجتماعی محله تبدیل میکند. در این مدل تسهیلگر محله، داوطلبان، خانوادهها، نهادهای محلی و نوجوانان به صورت شبکهای عمل میکنند. مدرسه در این چارچوب صرفاً محل آموزش رسمی نیست، بلکه کوچکترین واحد تمرین حکمرانی اجتماعی محسوب میشود؛ همانگونه که شوراهای شهر تمرین اداره شهر هستند.
پارلمان دانشآموزی تمرین اداره مسئولانه اجتماع در مقیاس نسل آینده است.
پارلمان دانشآموزی در طرح «سلام محله» سه نقش کلیدی دارد؛
انتقال نیاز واقعی نوجوانان محله.
نظارت اجتماعی بر کیفیت خدمات.
مشارکت در طراحی برنامههای توانمندسازی.
این پارلمان صرفاً یک نهاد گفتوگومحور نیست، بلکه در میدان عمل نیز نقش ایفا میکند.
نمایندگان نوجوان میتوانند در حدود ۲۷۵۰کانون محلهمحور در کنار تسهیل گران حضور یابند، در شناسایی مسائل واقعی نوجوانان محله مشارکت کنند، به شکلگیری گروههای همیار محلی کمک کنند، نوجوانان را سازماندهی نمایند، گروههای محلی تشکیل دهند و از امکانات و پشتیبانی دستگاههای دولتی برای توانمندسازی نوجوانان بهره ببرند.
بدین ترتیب مطالبات نوجوانان از سطح فردی به سطح جمعی منتقل میشود و سیاستهای حمایتی هدفمندتر اجرا خواهد شد.
پارلمان دانشآموزی کارکردهای متعددی دارد؛
کارکرد شناختی آن تولید اطلاعات میدانی دقیق از وضعیت نوجوانان است، زیرا نوجوانان بهتر از هر نهادی مسائل خود را میشناسند.
کارکرد تربیتی آن تمرین مهارتهای گفتوگو، رأیگیری، مسئولیت جمعی و حل تعارض است.
کارکرد پیشگیرانه اجتماعی آن کاهش ترک تحصیل، آسیبهای اجتماعی و بزهکاری نوجوانان است.
کارکرد حکمرانی آن کاهش فاصله اداری و افزایش اعتماد بین نهاد رسمی و جامعه هدف است.
کارکرد حقوقی و مدنی پارلمان آن تبدیل مشارکت از رفتار فردی به رویه جمعی است.
جامعهای که فقط در انتخابات مشارکت کند، مشارکت را رویداد میفهمد، اما جامعهای که در نهادهای مستمر مشارکت را جاری سازد، مشارکت را مسئولیت درک میکند.
پیوند پارلمان دانشآموزی با توانمندسازی نیز قابل توجه است.
توانمندسازی سه سطح دارد؛ فردی، اجتماعی و نهادی.
پارلمان دانشآموزی هر سه سطح را فعال میکند؛ فرد احساس اثرگذاری میکند، جمع تمرین همکاری میکند و نهاد یاد میگیرد مردم محور شود.
اجرای این مدل میتواند نتایج متعددی به همراه داشته باشد؛ انطباق بیشتر آییننامهها با واقعیت زندگی جامعه هدف، افزایش اثربخشی برنامههای مهارتآموزی، کاهش اتلاف منابع حمایتی، افزایش مشارکت داوطلبانه خانوارها، افزایش ماندگاری دانشآموز در مدرسه، شکلگیری نسل مشارکتجو و ارتقای سرمایه اجتماعی محلات.
در نهایت، پارلمان مشورتی دانشآموزان یک نهاد تشریفاتی نیست، بلکه بخشی از معماری حکمرانی اجتماعی جدید است.
مشارکت در سطح کلان بدون تجربه مشارکت در سطح میانی پایدار نمیماند. جامعه ابتدا گفتوگو را در مقیاس کوچک میآموزد و سپس در مقیاس ملی به کار میگیرد.
در الگوی «سلام محله»، حمایت اجتماعی از حالت توزیع خدمات خارج شده و به فرایند مشترک یادگیری اجتماعی تبدیل میشود؛ نوجوانان موضوع سیاست نیستند، بلکه شریک سیاستاند. حکمرانی مشارکتی با رأی دادن آغاز نمیشود، بلکه با گفتوگو کردن آغاز میشود و «سلام محله» بستر مناسب برای تحقق این آرمان است.
نظر شما