مقاله | اقدامات فوری برای کودک ترسیده در بحران‌ و جنگ

بحران و جنگ برای همه ترسناک است. اما برای کودکان ترسناک‌تر است. آن‌ها جهان را از دریچه امنیت خانواده می‌بینند. وقتی صداهای بلند، اخبار نگران‌کننده یا تغییرات ناگهانی رخ می‌دهد، این امنیت در ذهن کودک لرزان می‌شود.

کودک نمی‌تواند مانند بزرگسالان شرایط را تحلیل کند. او فقط ترس را احساس می‌کند. گاهی این ترس با گریه، سکوت، چسبیدن به والدین یا کابوس‌های شبانه خود را نشان می‌دهد.

در چنین شرایطی، واکنش والدین بسیار تعیین‌کننده است. یک رفتار آرام می‌تواند کودک را آرام کند. یک جمله ساده می‌تواند به او احساس امنیت بدهد. حتی یک آغوش گرم می‌تواند ترس او را کمتر کند.

کودکان در بحران بیش از هر چیز به حضور، آرامش و حمایت نیاز دارند. اقدام‌های کوچک اما درست می‌توانند از آسیب‌های روانی جدی جلوگیری کنند.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و مؤسس خانه تاب‌آوری، در زمان بحران‌، جنگ، زلزله یا هر حادثه ناگهانی، کودکان بیش از بزرگسالان دچار ترس و اضطراب می‌شوند. آن‌ها هنوز درک کامل و تجربه کافی برای تحلیل این اتفاقات را ندارند و به همین دلیل ممکن است احساس ناامنی شدیدی را تجربه کنند. صداهای بلند، تغییرات ناگهانی در محیط، نگرانی بزرگ‌ترها و شنیدن خبرهای نگران‌کننده می‌تواند ذهن کودک را پر از ترس و سؤال کند.

در چنین شرایطی، رفتار و واکنش والدین و مراقبان نقش بسیار مهمی در آرامش کودک دارد. کودکان بیش از هر چیز به احساس امنیت، حضور والدین و حمایت عاطفی نیاز دارند. حتی رفتارهای ساده‌ای مانند صحبت کردن با صدای آرام، در آغوش گرفتن کودک یا توضیح ساده درباره شرایط می‌تواند به کاهش اضطراب او کمک کند.
شناخت اقدامات فوری و درست در این موقعیت‌ها اهمیت زیادی دارد. این اقدامات می‌تواند از شکل‌گیری ترس‌های عمیق و آسیب‌های روانی در کودکان جلوگیری کند و به آن‌ها کمک کند با شرایط دشوار بهتر کنار بیایند.
 آن‌ها هنوز تجربه و درک کافی از شرایط خطرناک ندارند و ممکن است احساس ناامنی شدید داشته باشند. واکنش درست والدین و مراقبان می‌تواند تأثیر بسیار مهمی در کاهش ترس و ایجاد احساس امنیت در کودک داشته باشد. در ادامه مهم‌ترین اقدامات فوری برای کمک به کودک ترسیده در شرایط بحران و جنگ را مرور می‌کنیم.

 1. آرامش خود را حفظ کنید

در شرایط بحران، اولین قدم برای کمک به کودک این است که خودتان آرام بمانید. کودکان به شدت به رفتار و احساسات والدین توجه می‌کنند. اگر والدین مضطرب، آشفته یا وحشت‌زده باشند، کودک نیز احساس ترس بیشتری خواهد کرد. اما وقتی بزرگسالان با صدای آرام صحبت می‌کنند و رفتار کنترل‌شده دارند، کودک احساس امنیت بیشتری پیدا می‌کند.

البته طبیعی است که در شرایط جنگ یا بحران بزرگسالان هم نگران باشند، اما بهتر است این نگرانی را تا حد امکان در برابر کودک کنترل کنند. نفس عمیق بکشید، با صدای ملایم صحبت کنید و نشان دهید که اوضاع تحت کنترل است. حتی جملات کوتاه و آرام مانند «من کنار تو هستم» یا «با هم از این شرایط عبور می‌کنیم» می‌تواند به کودک احساس آرامش بدهد.

حفظ آرامش والدین در واقع پایه اصلی آرام کردن کودک است. وقتی کودک ببیند که فرد مورد اعتمادش هنوز آرام و حاضر است، ذهن او نیز راحت‌تر می‌تواند با شرایط کنار بیاید. بنابراین در هر بحران، قبل از هر اقدامی سعی کنید ابتدا آرامش خودتان را حفظ کنید.

 2. تماس فیزیکی و در آغوش گرفتن کودک

یکی از سریع‌ترین و مؤثرترین روش‌ها برای آرام کردن کودک ترسیده، تماس فیزیکی است. در آغوش گرفتن کودک، گرفتن دست او یا نشستن در کنار او باعث می‌شود احساس امنیت بیشتری داشته باشد. این تماس ساده پیام مهمی به کودک می‌دهد: «تو تنها نیستی و کسی از تو مراقبت می‌کند.»

تحقیقات روانشناسی نشان داده است که تماس محبت‌آمیز باعث ترشح هورمون‌هایی در بدن می‌شود که استرس و اضطراب را کاهش می‌دهند. به همین دلیل بسیاری از کودکان وقتی می‌ترسند، به طور طبیعی به سمت والدین خود می‌روند. آن‌ها با این کار به دنبال امنیت و آرامش هستند.

در شرایط جنگ یا بحران، ممکن است صداهای بلند، شلوغی یا تغییر محیط باعث ترس شدید کودک شود. در چنین مواقعی در آغوش گرفتن او، نوازش کردن موهایش یا حتی نشستن نزدیکش می‌تواند به کاهش اضطراب کمک کند. گاهی همین حضور فیزیکی آرام و حمایت‌کننده از هر توضیحی مؤثرتر است.

اگر کودک کوچک است، می‌توانید او را در آغوش نگه دارید یا اجازه دهید کنار شما بنشیند. برای کودکان بزرگ‌تر نیز تماس ساده مانند گرفتن دست یا گذاشتن دست روی شانه می‌تواند حس امنیت ایجاد کند.

3. ایجاد احساس امنیت و اطمینان دادن

در زمان بحران، مهم‌ترین نیاز روانی کودک احساس امنیت است. وقتی کودک صدای انفجار، شلوغی یا خبرهای نگران‌کننده را می‌شنود، ممکن است فکر کند جان او یا خانواده‌اش در خطر است. در این شرایط والدین باید با کلمات و رفتار خود به کودک اطمینان بدهند.

بهتر است از جملات ساده و قابل فهم استفاده کنید. مثلاً بگویید: «من کنار تو هستم»، «ما با هم امن هستیم» یا «بزرگ‌ترها مراقب شرایط هستند». چنین جملاتی کمک می‌کند ذهن کودک آرام‌تر شود و احساس کند تنها نیست.

همچنین حضور در کنار افراد آشنا بسیار مهم است. اگر کودک در کنار والدین، خواهر و برادر یا افراد مورد اعتماد باشد، احساس امنیت بیشتری خواهد داشت. دور شدن از خانواده در شرایط بحران می‌تواند ترس کودک را چند برابر کند.

گاهی داشتن وسایل آشنا مانند اسباب‌بازی مورد علاقه، عروسک، یا پتوی همیشگی نیز می‌تواند به کودک آرامش بدهد. این وسایل برای کودک یادآور محیط امن خانه هستند و کمک می‌کنند استرس او کمتر شود.

به طور کلی هر کاری که حس «امن بودن» را در کودک تقویت کند، در کاهش ترس او بسیار مؤثر است.

 4. توضیح ساده و صادقانه درباره اتفاقات

وقتی بحران یا جنگ اتفاق می‌افتد، کودکان معمولاً متوجه تغییرات محیط می‌شوند. آن‌ها ممکن است صداهای بلند بشنوند، رفتار متفاوت بزرگسالان را ببینند یا اخبار پراکنده‌ای بشنوند. اگر توضیحی به آن‌ها داده نشود، ممکن است در ذهن خود سناریوهای ترسناک‌تری بسازند.

به همین دلیل بهتر است اتفاقات را به زبان ساده و متناسب با سن کودک توضیح دهید. لازم نیست وارد جزئیات پیچیده یا ترسناک شوید. هدف فقط این است که کودک بداند چه اتفاقی در حال رخ دادن است و بزرگسالان در حال مدیریت شرایط هستند.

برای مثال می‌توان گفت: «گاهی در بعضی جاها درگیری پیش می‌آید، اما افراد زیادی در حال تلاش هستند تا شرایط بهتر شود.» این نوع توضیح هم واقعیت را انکار نمی‌کند و هم باعث ترس شدید نمی‌شود.

مهم است که در صحبت با کودک صادق باشید. اگر کودک احساس کند چیزی از او پنهان می‌شود، ممکن است اعتمادش کاهش پیدا کند یا بیشتر نگران شود. در عین حال باید مراقب بود که اطلاعات بیش از حد یا تصاویر خشونت‌آمیز در اختیار او قرار نگیرد.

توضیح ساده، آرام و قابل فهم به کودک کمک می‌کند احساس کند شرایط قابل درک است و کمتر دچار ترس و سردرگمی می‌شود.

 5. دور نگه داشتن کودک از اخبار و صحنه‌های ترسناک

در زمان بحران یا جنگ، رسانه‌ها معمولاً تصاویر و خبرهای زیادی از صحنه‌های ناراحت‌کننده منتشر می‌کنند. دیدن این تصاویر برای کودکان می‌تواند بسیار ترسناک و آسیب‌زا باشد. حتی اگر کودک در محل حادثه نباشد، تماشای مداوم اخبار ممکن است احساس خطر دائمی در او ایجاد کند.

کودکان هنوز توانایی تحلیل کامل اخبار را ندارند. آن‌ها ممکن است فکر کنند اتفاقات خطرناک در هر لحظه برایشان رخ خواهد داد. به همین دلیل بهتر است دسترسی کودک به اخبار، تصاویر خشونت‌آمیز یا فیلم‌های مربوط به جنگ محدود شود.

اگر لازم است اخبار را دنبال کنید، بهتر است این کار را زمانی انجام دهید که کودک حضور ندارد. همچنین اگر کودک درباره خبرها سؤال کرد، پاسخ کوتاه و آرام بدهید و از توضیح‌های ترسناک پرهیز کنید.

حفظ فضای روانی آرام برای کودک بسیار مهم است. به جای قرار گرفتن در معرض اخبار نگران‌کننده، بهتر است کودک به فعالیت‌هایی مانند بازی، نقاشی یا خواندن داستان مشغول شود. این کار به ذهن او کمک می‌کند از فضای ترس فاصله بگیرد.

کاهش مواجهه با تصاویر و اخبار ترسناک یکی از مهم‌ترین اقدامات برای محافظت از سلامت روان کودک در شرایط بحران است.

 6. گوش دادن به احساسات و نگرانی‌های کودک

کودکان در شرایط ترسناک نیاز دارند احساسات خود را بیان کنند. آن‌ها ممکن است درباره چیزهایی که دیده‌اند یا شنیده‌اند سؤال کنند یا نگرانی‌های خود را مطرح کنند. در چنین شرایطی مهم است که والدین با حوصله به حرف‌های کودک گوش دهند.

برخی والدین برای آرام کردن کودک می‌گویند «نترس» یا «چیزی نشده». اما این جملات ممکن است باعث شود کودک احساس کند ترس او جدی گرفته نمی‌شود. بهتر است احساس او را بپذیرید و بگویید: «می‌دانم که ترسیدی» یا «طبیعی است که چنین احساسی داشته باشی».

وقتی کودک احساس کند حرف‌هایش شنیده می‌شود، آرام‌تر خواهد شد. او متوجه می‌شود که کسی هست که نگرانی‌هایش را درک می‌کند. این موضوع باعث کاهش اضطراب و افزایش اعتماد به والدین می‌شود.

همچنین می‌توانید از کودک بخواهید احساسات خود را از طریق نقاشی، داستان یا بازی بیان کند. بسیاری از کودکان از این طریق راحت‌تر احساساتشان را نشان می‌دهند.

گوش دادن فعال و همدلانه یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای کمک به کودک در مدیریت ترس و اضطراب در شرایط بحران است.

 7. حفظ برنامه‌های ساده روزانه

در شرایط بحران، بسیاری از نظم‌های روزمره زندگی به هم می‌ریزد. اما برای کودکان داشتن یک برنامه قابل پیش‌بینی بسیار مهم است. روتین یا برنامه روزانه به کودک احساس ثبات و امنیت می‌دهد.

اگر امکان دارد سعی کنید برخی فعالیت‌های معمول کودک را حفظ کنید. برای مثال زمان مشخصی برای غذا خوردن، خوابیدن، بازی کردن یا خواندن داستان داشته باشید. حتی کارهای ساده مانند خوردن غذا در زمان مشخص یا داشتن زمان بازی می‌تواند به کودک احساس عادی بودن بدهد.

برنامه‌های روزانه به کودک کمک می‌کنند احساس کند زندگی هنوز قابل پیش‌بینی است. این موضوع در کاهش استرس و اضطراب بسیار مؤثر است. وقتی کودک بداند بعد از یک فعالیت چه اتفاقی می‌افتد، ذهن او آرام‌تر می‌شود.

همچنین فعالیت‌هایی مانند بازی، نقاشی یا خواندن کتاب می‌تواند ذهن کودک را از فضای بحران دور کند و به او کمک کند احساساتش را بهتر مدیریت کند.

حفظ روتین‌های ساده، حتی در شرایط دشوار، یکی از راه‌های مهم حمایت روانی از کودکان در زمان بحران و جنگ است.