به گزارش روابط عمومی اداره کل بهزیستی استان اصفهان، تابآوری نامتقارن (Asymmetric Resilience) به وضعیتی گفته میشود که در آن توانایی یک سیستم، سازمان، جامعه یا فرد برای مقاومت، سازگاری یا بازیابی در برابر شوکها بهطور نابرابر در میان اجزای مختلف توزیع میشود و متفاوت عمل میکند.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و مؤسس خانه تابآوری تابآوری نامتقارن وضعیتی است که در آن توان مقاومت و بازیابی اجزای یک سیستم در برابر بحرانها نابرابر است و برخی بخشها سریعتر از دیگران بهبود مییابند.
تابآوری یا resiliency یکی از مفاهیم مهم در مطالعه سیستمهای اجتماعی، اقتصادی و سازمانی است و به توانایی یک سیستم، سازمان، جامعه یا فرد برای مقاومت، سازگاری و بازیابی در برابر شوکها و اختلالات اشاره دارد. با این حال، در بسیاری از موارد این توانایی بهطور یکسان در میان همه اجزای یک سیستم توزیع نشده است. در چنین شرایطی برخی بخشها یا گروهها ظرفیت بیشتری برای مقابله با بحران دارند، در حالی که بخشهای دیگر آسیبپذیرترند و دیرتر یا دشوارتر بازیابی میشوند.
در این زمینه، مفهوم تابآوری نامتقارن (Asymmetric Resilience) مطرح میشود. تابآوری نامتقارن به وضعیتی گفته میشود که در آن توانایی اجزا یا گروههای یک سیستم برای مقاومت و بازیابی در برابر شوکها و فشارها بهطور نابرابر توزیع شده باشد. در چنین وضعیتی ممکن است برخی اجزای سیستم بسیار مقاوم و انعطافپذیر عمل کنند، در حالی که برخی دیگر همچنان آسیبپذیر باقی بمانند؛ بنابراین یک بحران یا اختلال میتواند اثرات متفاوتی بر بخشهای مختلف سیستم بر جای بگذارد.
این پدیده معمولاً ناشی از عواملی مانند تفاوت در دسترسی به منابع، نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی، سطح متفاوت زیرساختها و ظرفیتهای نهادی است. به همین دلیل، وقوع یک بحران اغلب نابرابریها و ضعفهای پنهان درون یک سیستم را آشکار میکند و نشان میدهد که ظرفیت تابآوری در میان اجزای آن بهطور متوازن توزیع نشده است. شناخت تابآوری نامتقارن (Asymmetric Resilience) میتواند به پژوهشگران و مدیران کمک کند تا نقاط آسیبپذیر سیستم را شناسایی کرده و برای تقویت تابآوری در بخشهای ضعیفتر برنامهریزی کنند.
تابآوری نامتقارن زمانی شکل میگیرد که توان اجزا یا گروههای یک سیستم برای مقاومت و بازیابی در برابر شوکها و بحرانها بهطور نابرابر توزیع شده باشد. این پدیده تنها به تفاوتهای سطحی مربوط نیست، بلکه ریشه در مجموعهای از عوامل ساختاری، اجتماعی، اقتصادی و سازمانی دارد. در بسیاری از موارد، یک بحران یا شوک، ضعفهای پنهان درون سیستم را آشکار میکند و نشان میدهد که ظرفیت تابآوری میان اجزا یکسان توزیع نشده است. به همین دلیل شناخت دلایل شکلگیری تابآوری نامتقارن اهمیت زیادی دارد، زیرا کمک میکند در زمان برنامهریزی برای افزایش تابآوری، نقاط آسیبپذیر سیستم بهدرستی شناسایی و تقویت شوند.
در ادامه مهمترین دلایل شکلگیری تابآوری نامتقارن ارائه میشود:
۱. نابرابری در دسترسی به منابع
یکی از بنیادیترین دلایل شکلگیری تابآوری نامتقارن، توزیع نابرابر منابع میان اجزای یک سیستم است. منابع مادی مانند سرمایه مالی، تجهیزات، فناوری، نیروی انسانی متخصص و زیرساختهای پشتیبان نقش مهمی در ایجاد تابآوری دارند. هنگامی که یک بخش یا گروه در مقایسه با دیگران از منابع بیشتری برخوردار باشد، توانایی آن برای مقاومت در برابر بحران و بازیابی سریعتر افزایش مییابد. در مقابل، بخشهایی که دسترسی کمتری به منابع دارند در معرض آسیب بیشتری قرار میگیرند. این وضعیت در سازمانها، جوامع شهری، نهادهای دولتی و واحدهای اقتصادی کاملاً قابل مشاهده است.
۲. تفاوت در ساختارهای نهادی و ظرفیتهای سازمانی
نهادهای قوی معمولاً توان بیشتری برای برنامهریزی، مدیریت بحران و تصمیمگیری سریع دارند. در حالی که نهادها یا واحدهایی که ساختارهای ضعیفی دارند، کمتر قادر به مقابله با بحران هستند. این تفاوتها میتواند ناشی از مدیریت ناکارآمد، نبود سیاستهای حمایتی، ضعف نظام نظارتی یا محدودیت در نیروی انسانی متخصص باشد. به همین دلیل، حتی در یک سازمان واحد نیز ممکن است برخی بخشها تابآوری بالایی داشته باشند، در حالی که بخشهای دیگر بسیار آسیبپذیر باشند.
۳. تفاوت در سطح دانش، مهارت و آگاهی
سطح دانش و مهارت افراد یا گروهها نیز نقش مهمی در شکلگیری تابآوری دارد. آگاهی از نحوه مواجهه با بحران، دانش فنی، تجربه عملی و مهارتهای حل مسئله عواملی هستند که به شکل مستقیم در افزایش یا کاهش تابآوری تاثیر میگذارند. افرادی که آموزش بهتر دیدهاند یا تجربه بیشتری دارند، واکنشهای هوشمندانهتری نشان میدهند و توانایی بیشتری برای مدیریت شرایط بحرانی دارند. در مقابل، نبود دانش و مهارت کافی باعث افزایش آسیبپذیری و واکنشهای نادرست در زمان بحران میشود.
۴. نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی
نابرابریهای اجتماعی مانند تفاوت در درآمد، سطح تحصیلات، کیفیت زندگی، جایگاه اجتماعی و دسترسی به فرصتها بهطور مستقیم تابآوری گروهها را تحت تأثیر قرار میدهد. افراد یا گروههایی که در موقعیت پایینتری قرار دارند، معمولاً از خدمات عمومی، حمایتهای اجتماعی و امکانات لازم برای بازیابی پس از بحران محروماند. به همین دلیل، در زمان وقوع بحرانهای طبیعی، اقتصادی یا اجتماعی، این گروهها آسیبهای شدیدتری را تحمل میکنند. این عوامل باعث میشود که حتی در یک جامعه واحد، تابآوری بسیار نامتوازن و ناهمگون باشد.
۵. تفاوت در شبکههای حمایتی و سرمایه اجتماعی
وجود شبکههای حمایتی قوی—مانند خانواده، دوستان، انجمنهای محلی، سازمانهای مردمنهاد و روابط حرفهای—نقش مهمی در کاهش آسیبپذیری دارد. افرادی که سرمایه اجتماعی بالاتری دارند، در زمان بحران از منابع بیشتری مانند حمایت عاطفی، اطلاعات کاربردی، کمک مالی یا دسترسی به شبکههای نفوذ بهرهمند میشوند. در مقابل، افرادی که روابط اجتماعی ضعیفی دارند، اغلب توان کمتری برای مدیریت شرایط بحرانی دارند. این تفاوت در شبکههای حمایتی یکی از مهمترین ریشههای تابآوری نامتقارن در سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی است.
۶. تفاوت در زیرساختهای فیزیکی و خدمات عمومی
زیرساختها نقش مهمی در تقویت تابآوری دارند؛ زیرساختهایی مانند راهها، سامانه حملونقل، بیمارستانها، شبکه برق و فناوری اطلاعات. مناطقی که زیرساختهای قویتری دارند در برابر بحرانها مقاومترند، سریعتر خدماترسانی میشوند و بازیابی آنها آسانتر است. در مقابل، مناطق محروم یا حاشیهای با زیرساختهای ضعیف آسیب بیشتری متحمل میشوند.
دکتر محمدرضا مقدسی مشاور عالی ماموریت ملی تابآوری فرهنگی تاکید میکند تابآوری نامتقارن نتیجه ترکیبی از عوامل ساختاری، اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی است. این عوامل باعث میشوند ظرفیت مقاومت و بازیابی میان اجزای سیستم بهطور نابرابر توزیع شود و در نهایت واکنشهای متفاوتی در برابر بحران شکل گیرد.
نظر شما