نابینایان را بهتر ببینیم؛ از تغییر نگاه تا تحقق فرصت‌های برابر

روز جهانی عصای سفید، فرصتی برای بازاندیشی در نگاه جامعه به افراد نابینا و کم‌بینا و تاملی دوباره بر مسئولیت‌های اجتماعی، فرهنگی و نهادی در مسیر تحقق حقوق شهروندی آنان است. شعار امسال، «نابینایان را بهتر ببینیم»، فراتر از یک عبارت مناسبتی، دعوتی روشن به تغییر نگرش، شناخت توانمندی‌ها و بازنگری در موانعی است که گاه بیش از محدودیت بینایی، مسیر حضور مستقل و موثر افراد دارای آسیب بینایی را دشوار می‌کند.

 سال‌هاست که در بسیاری از روایت‌های اجتماعی، نابینایی بیش از آنکه از منظر استعداد، تخصص، اراده و ظرفیت‌های انسانی بررسی شود، با محدودیت و وابستگی تعریف شده است؛ درحالی‌که افراد نابینا، مانند دیگر شهروندان، از قابلیت‌های متنوعی برخوردارند و می‌توانند در عرصه‌های علمی، فرهنگی، هنری، حرفه‌ای و اجتماعی نقش‌آفرین باشند. آنچه باید تغییر کند، نه صرفا نگاه به یک گروه از جامعه، بلکه شیوه مواجهه با تفاوت‌ها و فراهم‌کردن زمینه شکوفایی استعدادهای انسانی است.
البته تغییر نگرش به‌تنهایی کافی نیست. احترام به حقوق افراد نابینا زمانی معنای واقعی پیدا می‌کند که در زندگی روزمره، در طراحی فضاهای شهری، در دسترسی به اطلاعات و خدمات عمومی و در فرصت‌های آموزشی و شغلی نمود پیدا کند. مسیرهای ویژه عبور، حمل‌ونقل دسترس‌پذیر، سامانه‌های دیجیتال سازگار با فناوری‌های کمکی، محتوای آموزشی قابل استفاده و اطلاعاتی که به شیوه‌های متنوع در دسترس قرار می‌گیرند، از جمله الزامات ایجاد فرصت‌های برابر هستند. جامعه‌ای که برای دسترسی همه شهروندان طراحی می‌شود، امکان انتخاب، مشارکت و استقلال بیشتری برای همگان فراهم می‌کند.
در این میان، عصای سفید نماد استقلال، آگاهی و حق حضور ایمن در جامعه است؛ ابزاری که به فرد نابینا در شناخت مسیر و حرکت مستقل کمک می‌کند و هم‌زمان، مسئولیت جامعه را در احترام به حریم حرکت، رعایت حقوق شهروندی و رفع موانع یادآور می‌شود. بااین‌حال، تحقق استقلال تنها به ابزارهای کمکی محدود نیست؛ آموزش مهارت‌های زندگی و جهت‌یابی، توانبخشی تخصصی، دسترسی به فناوری‌های نوین و برخورداری از حمایت‌های متناسب، همگی در تقویت خوداتکایی و افزایش مشارکت اجتماعی نقش دارند.
از سوی دیگر، خانواده، مدرسه، محیط کار، رسانه‌ها و نهادهای عمومی هر یک سهمی در شکل‌گیری نگرش جامعه نسبت به افراد نابینا دارند. بازنمایی توانمندی‌ها به‌جای ترحم، فراهم‌کردن فرصت تجربه و یادگیری به‌جای محدودکردن انتخاب‌ها و شنیدن دیدگاه خود افراد دارای آسیب بینایی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با زندگی آنان، گام‌هایی اساسی برای عبور از نگاه حمایتی صرف و حرکت به سوی مشارکت واقعی است. حمایت موثر، حمایتی است که به افزایش استقلال و اختیار فرد منجر شود، نه اینکه ناخواسته زمینه وابستگی یا حذف اجتماعی او را تقویت کند.
بهزیستی نیز در چارچوب ماموریت‌های خود، در زمینه توانبخشی، ارتقای کیفیت زندگی، حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت و توسعه مشارکت اجتماعی آنان مسئولیت دارد. تحقق این اهداف، نیازمند هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی، مدیریت شهری، نهادهای آموزشی و فرهنگی، کارفرمایان، رسانه‌ها، خانواده‌ها و تشکل‌های مردم‌نهاد است. دسترس‌پذیری و فرصت برابر، مسئولیتی مشترک است و با همکاری مستمر همه بخش‌های جامعه محقق می‌شود.
در استان مازندران نیز باید با تقویت آگاهی عمومی، توسعه دسترس‌پذیری محیطی و اطلاعاتی و توجه به نیازها و ظرفیت‌های افراد نابینا و کم‌بینا، زمینه حضور مستقل و اثربخش آنان را در همه عرصه‌های زندگی فراهم کنیم. ارزیابی پیشرفت در این مسیر، صرفاً با بیان شعارها امکان‌پذیر نیست؛ بلکه باید آن را در امکان رفت‌وآمد مستقل، دسترسی برابر به خدمات، فرصت اشتغال، حضور در فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی و احترام عملی به انتخاب‌های فردی جست‌وجو کرد.
روز جهانی عصای سفید به ما یادآوری می‌کند که دیدن واقعی، به معنای شناخت انسان فراتر از محدودیت‌های ظاهری و فراهم‌کردن فرصت برای بروز توانایی‌های اوست. بیاییم نابینایان را نه با معیار ترحم، بلکه با معیار کرامت انسانی، حقوق برابر و توانمندی‌هایشان ببینیم. چراکه جامعه زمانی به عدالت نزدیک‌تر می‌شود که هیچ‌کس به دلیل نابینایی از فرصت انتخاب، پیشرفت و مشارکت محروم نماند.