به گزارش ایرنا، در شرایطی که بحرانها، فشارهای روانی و تنشهای اجتماعی میتوانند آثار ماندگاری بر زندگی فردی و جمعی بر جای بگذارند، توجه به سلامت روان بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است، از همین رو سازمان بهزیستی با اجرای طرح ملی سنجش سلامت روان، گامی تازه در مسیر پیشگیری، غربالگری و شناسایی افراد در معرض خطر برداشته است.
اجرای طرح پایش سلامت روان که با بهرهگیری از یک سامانه آنلاین اجرا میشود، همه افراد بالای ۱۸ سال را مخاطب قرار داده و این امکان را فراهم میکند که شهروندان بدون مراجعه حضوری در زمانی کوتاه وضعیت سلامت روان خود را ارزیابی کنند، در استان همدان نیز این طرح هماکنون در حال اجراست و طبق اعلام مدیرکل بهزیستی استان، حدود ۲ هزار نفر تاکنون در آن ثبتنام کردهاند.
فریدالدین حجتالاسلامی، مدیرکل بهزیستی استان همدان، در گفتوگویی با اشاره به اهمیت این طرح، آن را اقدامی پیشگیرانه و مبتنی بر مداخله زودهنگام دانست و تاکید کرد که شناسایی بهموقع نشانههای روانی میتواند از تبدیل استرسهای اولیه به اختلالات مزمن جلوگیری کند. او همچنین بر محرمانگی اطلاعات، سهولت دسترسی و نقش این طرح در کاهش هزینههای درمانی و اجتماعی تأکید کرد.
آنچه در ادامه میآید، مشروح گفتوگو با مدیرکل بهزیستی استان همدان درباره جزئیات، اهداف، نحوه اجرای طرح و ضرورت مشارکت مردم است.
ایرنا: طرح ملی سنجش سلامت روان در استان همدان با چه هدفی آغاز شده و چه ضرورتهایی پشت اجرای آن قرار دارد؟
حجتالاسلامی: این طرح با هدف شناسایی بهموقع نشانههای آسیبهای روانی و اجتماعی و پیشگیری از مزمن شدن اختلالاتی که ممکن است پس از بحرانها شکل بگیرد، آغاز شده است، نگاه بهزیستی در این طرح یک نگاه صرفا درمانمحور نیست، بلکه رویکرد اصلی بر پیشگیری استوار است.
واقعیت این است که بسیاری از آسیبهای روانی اگر در مراحل اولیه شناسایی شوند، میتوان با مداخله زودهنگام از تشدید و مزمن شدن آنها جلوگیری کرد، به همین دلیل سازمان بهزیستی این طرح را در سطح ملی و با بهرهگیری از ظرفیت سامانههای آنلاین به اجرا گذاشته تا دسترسی مردم آسانتر شود و امکان پایش اولیه سلامت روان برای همه شهروندان بالای ۱۸ سال فراهم باشد.
ایرنا: چرا اجرای چنین طرحی را در شرایط فعلی ضروری میدانید؟
حجتالاسلامی: در دنیای امروز، بحرانها فقط آثار فیزیکی و اقتصادی ندارند، بلکه آثار روانی و اجتماعی بسیار گستردهای نیز بر جا میگذارند، چه بحرانهای طبیعی و چه بحرانهای انسانی، میتوانند اضطراب، استرس، اختلال خواب، افسردگی و حتی اختلال استرس پس از سانحه را در پی داشته باشند.
اگر این نشانهها در همان هفتهها و ماههای نخست شناسایی نشوند، ممکن است به اختلالات پایدار تبدیل شوند و زندگی فرد، خانواده و حتی جامعه را تحت تاثیر قرار دهند، بر همین اساس ما معتقدیم سلامت روان باید همپای سلامت جسم مورد توجه قرار گیرد و حتی در برخی موارد، مقدمهای برای حفظ سلامت جسم هم هست.
ایرنا: اشاره کردید که این طرح بر پیشگیری استوار است؛ منظور از این رویکرد چیست؟
حجتالاسلامی: ما منتظر نمیمانیم تا آسیبها عمیق و مزمن شوند، بلکه تلاش میکنیم از همان مراحل ابتدایی نشانهها را شناسایی کنیم، تجربه علمی نشان میدهد که پس از وقوع بحران یک بازه زمانی بسیار مهم وجود دارد که به آن «پنجره طلایی مداخله» میگوییم.
در این دوره اگر غربالگری و مداخله اولیه بهدرستی انجام شود میتوان از تثبیت بسیاری از اختلالات جلوگیری کرد، بهویژه در مورد اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD، مداخله زودهنگام نقش تعیینکنندهای دارد، بنابراین اصل اساسی این طرح پیشگیری قبل از درمان است؛ یعنی قبل از آنکه مساله به مرحله بحرانی برسد آن را شناسایی و مدیریت کنیم.
ایرنا: آیا پژوهشها و تجربههای جهانی نیز از چنین رویکردی حمایت میکنند؟
حجتالاسلامی: تجربه کشورهای مختلف در مواجهه با جنگها، بحرانهای انسانی و بلایای طبیعی نشان داده است که هرچه غربالگری و مداخله زودتر انجام شود، آثار روانی بحران کمتر میشود و بازگشت جامعه به شرایط عادی سرعت بیشتری پیدا میکند.
در بسیاری از کشورها برنامههای غربالگری پس از بحران توانستهاند از تحمیل هزینههای سنگین درمانی، اجتماعی و حتی خانوادگی در بلندمدت جلوگیری کنند. ما نیز با تکیه بر همین تجربهها و بر اساس نیازهای جامعه خودمان، این طرح را اجرا کردهایم تا بتوانیم خدمات حمایتی و تخصصی را بهموقع به دست افراد نیازمند برسانیم.
ایرنا: این طرح دقیقا چگونه اجرا میشود و مردم چگونه میتوانند در آن شرکت کنند؟
حجتالاسلامی: این طرح از طریق یک سامانه آنلاین اجرا میشود و همه افراد بالای ۱۸ سال میتوانند بدون مراجعه حضوری، وارد سامانه شوند و پرسشنامههای مربوطه را تکمیل کنند، این روش هم برای مردم آسانتر است و هم کمک میکند تا فرآیند سنجش در زمان کوتاهتری انجام شود.
شهروندان با مراجعه به لینک https://behzisti.porsline.ir/s/PSY-Screen میتوانند در طرح ثبتنام و پرسشنامه را تکمیل کنند. پس از بررسی نتایج، در صورتی که فرد نیاز به خدمات تخصصی یا حمایتی داشته باشد، مسیرهای لازم برای پیگیری و ارجاع در نظر گرفته میشود.
ایرنا: تاکنون استقبال مردم از این طرح در همدان چگونه بوده است؟
حجتالاسلامی: خوشبختانه استقبال اولیه خوب بوده و تاکنون حدود ۲ هزار نفر در این طرح ثبتنام کردهاند، البته انتظار ما این است که این عدد افزایش پیدا کند زیرا جامعه هدف بسیار گستردهتر است و همه افراد بالای ۱۸ سال میتوانند در این برنامه مشارکت داشته باشند.
ما این طرح را یک فرصت مهم برای خودمراقبتی و آگاهی از وضعیت روانی میدانیم. هرچه مشارکت مردم بیشتر باشد، دقت شناسایی هم بالاتر میرود و در نهایت میتوانیم خدمات هدفمندتری ارائه دهیم.
ایرنا: آیا مردم باید نگران محرمانگی اطلاعات خود در این سامانه باشند؟
حجتالاسلامی: یکی از اصول اساسی اجرای این طرح رعایت کامل محرمانگی اطلاعات افراد است، ما از ابتدا تاکید داشتهایم که این فرآیند با بالاترین استانداردهای اخلاقی و حرفهای انجام میشود و اطلاعات ثبتشده صرفا در چارچوب خدمات تخصصی و حمایتی مورد استفاده قرار میگیرد.
اعتماد مردم برای ما بسیار ارزشمند است، اگر قرار باشد مردم با خیال راحت در طرح مشارکت کنند، باید مطمئن باشند که اطلاعات شخصی و روانشناختی آنها محفوظ میماند و تنها برای هدف اصلی طرح، یعنی ارتقای سلامت روان، به کار میرود.
ایرنا: چه گروههایی بیش از دیگران باید در این طرح شرکت کنند؟
حجتالاسلامی: همه افراد بالای ۱۸ سال مشمول این طرح هستند و توصیه ما این است که همه شهروندان در آن شرکت کنند، با این حال افرادی که در معرض فشارهای روانی بیشتری قرار دارند، کسانی که تجربه بحران، فقدان، آسیب یا تنشهای جدی داشتهاند، یا کسانی که احساس میکنند نشانههایی مانند اضطراب، بیخوابی، افت خلق یا گوشهگیری دارند، بیشتر از دیگران باید این فرصت را جدی بگیرند.
هدف ما برچسبزنی یا ایجاد نگرانی نیست، هدف این است که افراد در همان مرحلهای که میتوان به آنها کمک کرد، شناسایی شوند و از خدمات مناسب بهره ببرند.
ایرنا: آیا نتایج این طرح به ارائه خدمات عملی هم منجر میشود یا صرفا در حد یک غربالگری باقی میماند؟
حجتالاسلامی: نتایج این طرح صرفا در حد غربالگری نمیماند، فلسفه اجرای طرح همین است که پس از شناسایی افراد در معرض خطر مسیر ارجاع و دریافت خدمات حمایتی و تخصصی فراهم شود، ما تلاش میکنیم افراد نیازمند، بهموقع به خدمات مناسب هدایت شوند؛ چه در قالب مشاوره، چه در قالب مداخلات تخصصیتر، این طرح یک حلقه از زنجیره خدمات سلامت روان است، نه یک اقدام منفصل و نمادین.
ایرنا: سازمان بهزیستی چرا بر اجرای آنلاین این طرح تاکید دارد؟
حجتالاسلامی: چون سامانه آنلاین چند مزیت مهم دارد. اول اینکه دسترسی را برای همه آسانتر میکند؛ دوم اینکه افراد میتوانند در زمان کوتاه و بدون مراجعه حضوری در طرح شرکت کنند؛ و سوم اینکه امکان پوشش جمعیت بیشتری را فراهم میسازد.
در دنیای امروز استفاده از فناوری در حوزه سلامت یک ضرورت است، ما نیز تلاش کردهایم از این ظرفیت استفاده کنیم تا خدمات سلامت روان در دسترستر، سریعتر و کارآمدتر شود، البته در کنار فناوری، پشتیبانی تخصصی و انسانی همچنان نقش اصلی را دارد.
ایرنا: برخی افراد ممکن است تصور کنند سلامت روان موضوعی فردی است و نیازی به مداخله عمومی ندارد پاسخ شما به این نگاه چیست؟
حجتالاسلامی: سلامت روان فقط یک مساله فردی نیست، یک مساله اجتماعی و حتی ملی است، وقتی یک فرد دچار اختلال روانی میشود، اثرات آن تنها به خودش محدود نمیماند، بلکه خانواده، محیط کار، روابط اجتماعی و در نهایت جامعه را هم تحت تاثیر قرار میدهد.
بسیاری از آسیبهای روانی اگر بهموقع شناسایی نشوند، به مشکلات پیچیدهتری تبدیل میشوند که هزینههای انسانی و اقتصادی زیادی دارند. بنابراین، ورود نهادهای مسئول به این حوزه نهتنها ضروری، بلکه یک وظیفه حاکمیتی و اجتماعی است.
سؤال: به نظر شما مهمترین پیام این طرح برای مردم چیست؟
حجتالاسلامی: مهمترین پیام این است که سلامت روان را جدی بگیریم و از کنار نشانههای آن بیتفاوت عبور نکنیم، همانطور که برای سنجش سلامت جسمی به پزشک مراجعه میکنیم، باید برای ارزیابی وضعیت روانی هم حساس باشیم.
این طرح فرصتی است برای اینکه هر فرد، بدون دغدغه و در فضایی ساده و در دسترس، وضعیت روانی خود را بسنجد، ما از مردم میخواهیم این فرصت را جدی بگیرند و با مشارکت در طرح، هم به سلامت خود کمک کنند و هم در موفقیت یک برنامه ملی سهیم باشند.
ایرنا: اگر بخواهید در یک جمله مردم را به مشارکت دعوت کنید، چه میگویید؟
حجتالاسلامی: از همه شهروندان بالای ۱۸ سال دعوت میکنم که با مراجعه به سامانه سنجش سلامت روان، در این طرح ملی مشارکت کنند تا بتوانیم خدمات حمایتی و تخصصی را سریعتر و دقیقتر به دست افراد نیازمند برسانیم.
ایرنا: چگونه یک جامعه سالم از نظر روانی در برابر بحرانها مقاومتر عمل میکند؟
حجتالاسلامی: تابآوری اجتماعی حاصل جمع تابآوریهای فردی است، فردی که از سلامت روان برخوردار است، «مهارت سازگاری» دارد، یعنی در مواجهه با تغییرات ناگهانی یا فشارهای اقتصادی و اجتماعی به جای فروپاشی یا رفتارهای مخرب به دنبال راهکارهای سازنده میگردد، وقتی ما در سطح جامعه این توانمندی را با غربالگری و آموزش تقویت میکنیم، در واقع «شبکه ایمنی روانی» جامعه را مستحکم میکنیم، جامعهای که افرادش از نظر روانی متعادلتر باشند، در زمان بحران کمتر دچار هیجانهای کاذب یا رفتارهای آنومیک (هنجارگریز) میشود و با انسجام بیشتری از سختیها عبور میکند.
ایرنا: بهزیستی برای تبدیل این «سرمایه روانی» به «تابآوری اجتماعی»، چه برنامههایی فراتر از غربالگری دارد؟
حجتالاسلامی: غربالگری اولین قدم است، اما برای ارتقای تابآوری ما بر «آموزش مهارتهای زندگی» تمرکز ویژهای داریم، ما در مراکز مشاوره و پایگاههای سلامت اجتماعی، روی مولفههایی مثل مدیریت خشم، حل مساله و تفکر نقادانه کار میکنیم، همچنین با توسعه خطوط مشاوره تلفنی (۱۴۸۰)، در لحظاتی که فرد احساس میکند در حال شکستن است، چتر حمایتی باز میکنیم، هدف ما این است که سلامت روان را از یک مقوله «درمانی» به یک «سبک زندگی» تبدیل کنیم؛ جایی که مراجعه به مشاور نه یک تابو، بلکه یک ضرورت برای ارتقای کیفیت زندگی باشد.
ایرنا: بسیاری از مردم همچنان از انگِ اجتماعی (استیگما) در مراجعه به خدمات روانشناختی هراس دارند، بهزیستی چگونه میتواند این حصار را بشکند؟
حجتالاسلامی: این یکی از مهمترین چالشهای ماست، بخشی از پاسخ همین طرحهای ملی آنلاین است، وقتی فرد در محیط امن خانه و بدون نیاز به مراجعه فیزیکی به یک مرکز عمومی با خودش خلوت میکند و پرسشنامه را پر میکند آن ترس از «دیده شدن» از بین میرود، علاوه بر آن نقش رسانهها بیبدیل است، وقتی سلامت روان به عنوان یک موضوع تخصصی و علمی در کنار سلامت جسم قرار بگیرد، انگِ اجتماعی بهتدریج رنگ میبازد، ما معتقدیم که درخواست کمک برای روان، نشانه ضعف نیست، بلکه دقیقا نشانه «هوشمندی» و «مسوولیتپذیری در قبال خود و خانواده» است.
خانواده، کوچکترین و اصلیترین واحد تابآوری است، اگر گفتوگو در خانواده کمرنگ شود، استرسهای بیرونی به فشارهای درونی تبدیل میشوند و در نهایت به انفجار میرسند، ما در برنامههای آموزشی تاکید داریم که «خانواده امن»، خانوادهای است که در آن شنیده شدنِ صداها، فارغ از قضاوت، ممکن باشد، سلامت روانی که ما در طرحهایمان دنبال میکنیم، باید در نهایت به «کیفیت ارتباطات» در درون خانوادهها منجر شود، ما به دنبال جامعهای هستیم که در آن افراد با هم حرف بزنند، به هم گوش دهند و از هم حمایت کنند.
ایرنا: به عنوان مدیرکل بهزیستی، چشمانداز شما برای سالهای آینده چیست؟
حجتالاسلامی: چشمانداز ما این است که در استان همدان به سطحی از آگاهی برسیم که هر شهروند به همان اندازه که نگران سلامت جسمی و چکاپهای پزشکیاش است، نگران وضعیت سلامت روان خود و عزیزانش نیز باشد، ما میخواهیم بهزیستی به مرجعی قابل اعتماد تبدیل شود که در آن، عدالت در دسترسی به خدمات سلامت روان برای همه، از دورترین روستاها تا مرکز استان برقرار باشد، سرمایهگذاری روی سلامت روان امروزِ ما را آرامتر و فردای ما را امیدوارتر خواهد کرد.
نظر شما