صدای سوت ناظم و هیاهوی دویدن بچه ها در راهروهای مدرسه، آغاز زنگ تفریح را ندا می دهد. در عرض چند ثانیه، کلاس ها خالی می شود و حیاط در قرق بازی های پرسرعت و پرانرژی قرار می گیرد، اما برای «سجاد»، دانش آموز پایه پنجم یکی از مدارس مشهد، زنگ تفریح فقط تماشای جای خالی هم کلاسی ها از پنجره طبقه دوم است. سه رشته پلکان بتنی با شیب تند و بدون دستگیره، فاصله میان او و هم سالانش را تبدیل به دره ای دست نیافتنی کرده است. ویلچر سنگین و تن خسته مادر که هر روز باید چندین بار پله ها را بالاوپایین برود، تصویری تلخ و پرتکرار از نقض آشکار اصل «فرصت های برابر آموزشی» است.سیاست ادغام تحصیلی و توسعه مدارس «تلفیقی فراگیر» که در اسناد بالادستی نظام تعلیم وتربیت به عنوان نماد عدالت آموزشی و گامی بلند برای بازگشت کودکان دارای معلولیت به متن جامعه تعریف شده است، امروز در کف میدان با مانعی بزرگ به نام «معماری ناسازگار» و «فقدان زیرساخت های فیزیکی» مواجه است؛ چالشی که آمارهای رسمی هم بر آن مهر تأیید می زند؛ براساس آمارهای مرتبط با دسترس پذیری فضاهای آموزشی تلفیقی فراگیر استان، از میان ۱۰۳مدرسه مصوب سال گذشته، تنها ۱۷واحد مناسب سازی شده اند و ۸۶مدرسه به دلیل کمبود منابع مالی مناسب سازی نشده اند.
دغدغه روزمره یک مادر
در بیشتر مدارس ساخته شده در دهه های۶۰، ۷۰ و حتی اوایل دهه۸۰، هندسه فضا کاملا علیه افرادی که محدودیت های حرکتی و حسی دارند، طراحی شده است. ورودی های دارای پله های متعدد بدون رمپ، شیب های نامتعارف و خطرناک بیش از ۱۵درصد(درحالی که استاندارد علمی و جهانی شیب رمپ حداکثر ۶ تا ۸درصد است)، نبود حتی یک چشمه توالت فرنگی مناسب سازی شده با درهای عریض، ارتفاع غیراستاندارد کلیدها و دستگیره ها و آبخوری های غیرقابل استفاده برای فرد نشسته بر روی ویلچر، بخشی از سیاهه این موانع روزمره است.خانم رضایی، مادر دختری نه ساله با آسیب بینایی که در یکی از دبستان های دولتی ناحیه۴ مشهد تحصیل می کند، درباره این دشواری های روزانه می گوید: تمام طول سال تحصیلی، من و دخترم بااضطراب سر می کنیم. راه پله ها لبه های تیز دارند و فاقد مسیرهای بساوایی(کاشی های شیاردار مخصوص هدایت نابینایان) هستند. حتی در آبخوری ها و سرویس های بهداشتی، هیچ گونه ایمن سازی یا خط زرد هشدار برای افراد کم بینا، تعبیه نشده است. بارها مدیر مدرسه گفته است که ما بودجه ای برای این اصلاحات کالبدی نداریم و سرانه مدرسه حتی کفاف هزینه های جاری، قبوض آب و برق و نظافت را هم نمی دهد.
مناسب سازی ۱۶درصدی؛ در بوته نقد
«در سال گذشته، پس از بررسی های دقیق کارشناسانه و نیازسنجی های منطقه ای، نام ۱۰۳مدرسه در سراسر استان به طور قطعی در فهرست طرح جامع مناسب سازی قرار گرفت. از این تعداد، تنها ۱۷مدرسه موفق به اجرای کامل استانداردهای مناسب سازی شدند و ۸۶مدرسه دیگر به دلیل بحران کمبود منابع مالی و تخصیص نیافتن اعتبارات، در نوبت ماندند و عملا هیچ اقدام عمرانی در آن ها انجام نشد.» این آمار را رضا کریمی، رئیس اداره آموزش وپرورش استثنایی استان، در گفت وگو با شهرآرا درحالی اعلام می کند که براساس آمار رسمی، جمعیتی بالغ بر ۲هزارو300دانش آموز خراسان رضوی با نیازهای ویژه به شیوه تلفیقی فراگیر، در مدارس عادی، درکنار دانش آموزان سالم مشغول به تحصیل هستند؛ جمعیتی که با ورود به هر سال تحصیلی جدید، تقاضای عینی برای دسترس پذیری کالبدی را بازتولید می کنند. به عبارت ساده تر، سال گذشته فقط 5/16درصد مدارس شناسایی شده، مناسب سازی شده اند.او بیان می کند: در زمینه مناسب سازی فضاهای آموزشی و حتی اماکن و ادارات دولتی در سطح مشهد و استان، متولی اصلی طبق قانون، «کمیته استانی هماهنگی و پیگیری مناسب سازی» است که دبیرخانه آن در سازمان بهزیستی مستقر است و جلسات سیاست گذاری اش به صورت پیوسته و ماهانه در استانداری خراسان رضوی تشکیل می شود. وی می افزاید: من به عنوان نماینده آموزش وپرورش در تمامی این جلسات حضور دارم و رویکرد ما در این ساختار، کاملا مطالبه گرانه است؛ زیرا دانش آموزان ما نخستین گروهی هستند که از نامناسب بودن ابنیه آموزشی آسیب می بینند.کریمی با تشریح سازوکار سالانه شناسایی و اولویت بندی مدارس توضیح می دهد: فهرست مدارس نیازمند مناسب سازی، یک وضعیت ثابت و ایستا ندارد. این آمار هرسال هم زمان با اول مهر و شروع فصل ثبت نام دستخوش تغییر و به روزرسانی می شود؛ علت اصلی، این است که دانش آموزان تلفیقی ما پس از ارزیابی های سنجش به مدارس عادی جدید در محلات مختلف، معرفی می شوند و همین تغییرِ جغرافیای سکونت و ثبت نام، نیاز به مناسب سازی را در مدارس جدیدی فعال می کند.
اعتبار ۲۲میلیارد تومانی که نرسید!
مسئله اعتبارات، اصلی ترین گلوگاه در جاماندن مدارس از قافله مناسب سازی است. رئیس اداره آموزش وپرورش استثنایی استان در این باره می گوید: برآورد کارشناسی و برآورد اعتباری ما برای اجرای مناسب سازی استاندارد در آن ۱۰۳مدرسه مشخص شده در سال گذشته، رقمی بالغ بر ۲۲میلیارد تومان بود. این بودجه می بایست برای احداث رمپ های مهندسی شده، بازطراحی کامل ورودی ها، عریض سازی درگاه ها، تعبیه دستگیره های کمکی(هندریل)، نصب بالابر در صورت لزوم و تبدیل سرویس های بهداشتی به فضای استاندارد، هزینه می شد اما منابع مالی لازم به این بخش تزریق نشد و دست آموزش وپرورش برای مداخله ساختمانی در ۸۶مدرسه بسته ماند. امسال نیز با اتمام ثبت نام ها و استقرار دانش آموزان جدید تلفیقی، فهرست تفصیلی مدارس نیازمند را به روز می کنیم و برای دریافت مصوبه و تأمین مالی به کمیته مناسب سازی بهزیستی و استانداری ارائه می دهیم.وی در پاسخ به این پرسش که افق زمانی مشخص برای حل کامل این معضل چه زمانی خواهد بود، می گوید: اینکه بتوانیم یک افق زمانی قطعی برای پایان مناسب سازی مدارس تعیین کنیم، به هیچ وجه به اراده درون بخشی آموزش وپرورش استثنایی محدود نمی شود، بلکه پاسخ این سؤال مستقیما در گرو این است که مجموعه اداره کل آموزش وپرورش، سازمان مدیریت و برنامه ریزی و دستگاه های تصمیم ساز استانی تا چه اندازه بر روی این حوزه حیاتی سرمایه گذاری کنند و چه میزان اعتبار نقدی به آن اختصاص دهند. اگر جریان تخصیص اعتبار به همین شیوه قطره چکانی ادامه یابد، این زمان بندی سال ها به طول خواهد انجامید.رئیس اداره آموزش وپرورش استثنایی استان ادامه می دهد: فرایند دسترس پذیری در مدارس خراسان رضوی به دو مسیر کاملا متفاوت در مدارس نوساز و مدارس قدیمی ساز تقسیم شده است؛ براساس اعلام آموزش وپرورش استثنایی، در تمام مدارسی که اخیرا طراحی و احداث می شوند و به مرحله افتتاح و بهره برداری می رسند، اداره کل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس، موظف به اجرای شیوه نامه های ملی دسترس پذیری، استانداردسازی ورودی ها و تعبیه سرویس های فرنگی و سطوح شیب دار است و این ضوابط در نظارت های فنی اعمال می شود.کریمی می گوید: اما نقطه ثقل بحران کالبدی، هزاران مدرسه قدیمی دایر در بافت های تاریخی و مرکزی شهر است. تبدیل یک مدرسه پنجاه ساله بدون آسانسور و دارای پله های سنگی متعدد به مدرسه ای دسترس پذیر، نیازمند مداخلات سنگین مهندسی، تخریب، بازچیدمان سازه و هزینه های گزاف است؛ هزینه هایی که پرداخت آن از توان سرانه اداری آموزش وپرورش خارج است و الزاما باید به صورت پروژه های عمرانی ویژه تعریف شود.وی بیان می کند: دسترس پذیری، یک فرایند زنجیره ای و متصل است؛ حلقه هایی پیوسته که اگر حتی یکی از آن ها مفقود شود، کل سازوکار آزادی تردد و زیست مستقل دانش آموز توانخواه دچار فروپاشی می شود، حتی اگر بهترین رمپ و بالابر داخل مدرسه نصب شود، مادامی که پیاده روهای متصل به مدرسه پر از موانع بتنی، پل های شکسته و چاله ها باشند، دانش آموز توان یاب نخواهد توانست خود را به مدرسه برساند.کریمی با انتقاد از انفعال سایر نهادها در تکمیل این چرخه اظهار می کند: سایر ادارات دولتی و اماکن عمومی در این حوزه چه کار کرده اند؟ مناسب سازی فقط در داخل مدرسه نیست؛ شهرداری ها در مدیریت پیاده روها، رفع سدمعبر، مناسب سازی ایستگاه های اتوبوس و طراحی فضاهای سبز مجاور مدارس، چه اقدام ملموسی انجام داده اند؟ بانک ها و سایر نهادهای خدمات رسان تا چه میزان از موانع ورودی خود را برداشته اند؟
راهکارها، چشم انداز و مطالبه عمومی از ستاد استانی
رئیس اداره آموزش وپرورش استثنایی استان، راهکار برون رفت از این ایستایی و جلوگیری از تکرار کارنامه سال گذشته را مستلزم بازنگری در شیوه تأمین مالی و هماهنگی های فرابخشی می داند و راهکارهای زیر را پیشنهاد می دهد:1. ایجاد ردیف بودجه پایدار و مستقل: اداره کل آموزش وپرورش و استانداری خراسان رضوی باید ردیف بودجه مشخصی را تحت عنوان «اعتبارات دسترس پذیری مدارس تلفیقی» در سرفصل تملک دارایی های سرمایه ای استان بگنجانند تا این حوزه به اعتبارات متفرقه، وابسته نباشد.2. استفاده از ظرفیت خیران مدرسه ساز: خیران مدرسه ساز می توانند درقالب پویش های «مدرسه سازی بدون مانع»، بودجه های لازم برای رفع موانع کالبدی مدارس قدیمی را تقبل کنند.3. هم افزایی عملیاتی شهرداری و بهزیستی: تشکیل کارگروه مشترک میان شهرداری مشهد، نوسازی مدارس و آموزش وپرورش استثنایی برای ایمن سازی پیرامون مدارسی که دانش آموز ویلچری دارند، می تواند هزینه مناسب سازی شهری و مدرسه ای را به شکل یکپارچه کاهش دهد.
راهکار محله محور برای جبران محدودیت های کالبدی
« مهدی برجی، مدیرکل بهزیستی استان خراسان رضوی، هم با تفکیک مدارس نوساز از ساختمان های قدیمی ساز، تصریح می کند: در پروژه های جدیدالاحداث اعم از مدارس، سالن های اجتماعات، کارگاه ها و سالن های ورزشی، مناسب سازی فضاها از همان مرحله نخست طراحی و اجرا، مطابق با ضوابط۶۹۷(شامل ساخت رمپ، سرویس های بهداشتی ویژه معلولان، کلاس های بدون سکو و...) و با همکاری اداره کل نوسازی مدارس مدنظر قرار می گیرد و خوشبختانه در این بخش، چالش خاصی نداریم.وی تأکید می کند: چالش اصلی ما دقیقا مربوط به مدارسی است که در دهه های گذشته احداث شده اند و از نظر معماری با محدودیت های ساختاری روبه رو هستند.او درباره راه های برون رفت از این چالش ساختاری می گوید: برای غلبه بر محدودیت مدارس قدیمی، راهکار اجرایی ما شناسایی و هدایت محله محور است. بر این اساس، مدارس جدید و مناسب سازی شده در هر محله و منطقه، شناسایی می شوند. ازسوی دیگر با ثبت دقیق اطلاعات دانش آموزان دارای معلولیت، این عزیزان به نزدیک ترین مدارس استاندارد در محدوده محل سکونتشان، معرفی و هدایت می شوند.برجی با اشاره به ظرفیت های کلان ساخت وساز آموزشی در استان می گوید: اداره کل نوسازی مدارس از مهر سال گذشته تاکنون، عملکرد قابل توجهی داشته است، به طوری که ۲۱۱پروژه شامل ۱۱۵۶کلاس درس با اعتباری بالغ بر 5/2همت(هزار میلیارد تومان) فعال است و از این تعداد، ۱۹۱پروژه تکمیل و تحویل داده شده است. وی می افزاید: با توجه به اینکه ظرفیت ساخت سالانه ما در استان حدود ۱۰۰۰کلاس درس است، توسعه همه جانبه زیرساخت ها با پیوست دسترس پذیری فراگیر، باید به عنوان یک اصل در دستورکار مشترک دستگاه ها پیگیری شود.
مناسب‌سازی مدارس استان به روایت آمار
103 مدرسه
مصوب طرح جامع مناسب‌سازی
17 مدرسه
مناسب‌سازی‌شده از فهرست مصوب
86 مدرسه
بازمانده از مناسب‌سازی
۲۳۰۰ نفر
دانش‌آموز با نیاز ویژه در مدارس عادی
16.5 درصد
سهم مناسب‌سازی مدارس مصوب سال گذشته
۲۲ میلیارد تومان
برآورد اعتبار مناسب‌سازی ۱۰۳مدرسه
***
برخی استانداردهای دسترس‌پذیری مدارس
- دسترسی ایمن به ورودی مدرسه
- علائم هشداردهنده برای کم‌بینایان
- مسیرهای بساوایی ویژه نابینایان
- آبخوری‌های قابل استفاده با ویلچر
- دسترسی آسان به طبقات
- نصب دستگیره‌های کمکی
- ساخت رمپ‌های استاندارد
- عریض بودن درگاه‌ها
نظر شما