به گزارش ایرنا، پدیده کودکان کار و خیابانی صرفا یک چالش اقتصادی نیست بلکه زنجیره‌ای از آسیب‌های متقاطع از جمله بازماندن از تحصیل، افت آموزشی، خطرات ناشی از سوءاستفاده، خشونت‌های محیطی و بحران‌های عاطفی را به همراه دارد.
کار در سنین کودکی نه تنها فرصت رشد فردی و اجتماعی را از فرزندان سلب می‌کند بلکه ورود زودهنگام آنان به فضاهای پرخطر شهری، سلامت روان و جسم این آینده‌سازان را با تهدید جدی مواجه می‌سازد؛ از همین رو، بازپیوند این کودکان به چرخه آموزش، حمایت‌های روانی - اجتماعی و توانمندسازی مهارت‌پایه خانواده‌ها، تنها راهکار پایدار برای مهار این پدیده به شمار می‌رود.
«شوق زندگی»؛ پایان اقدامات جزیره‌ای در ساماندهی آسیب‌ها
مجتمع‌های «شوق زندگی» بر اساس سند تحول قوه قضاییه و سیاست‌های کلان دستگاه اجرایی کشور در حمایت از اقشار آسیب‌پذیر تاسیس و راه‌اندازی شده‌اند تا با به‌کارگیری نیروهای متخصص، دلسوز و اهل فن، خدمات درخوری به کودکان و نوجوانان ارائه دهند. این مراکز با ایجاد سازوکار یکپارچه و با اتکا به مکانیسم‌های حقوقی و «قانون حمایت از اطفال و نوجوانان»، از اقدامات پراکنده و جزیره‌ای دستگاه‌ها جلوگیری کرده و زمینه‌ساز حمایت موثرتر از محجورین، صغار، کودکان کار، زنان و کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست و دختران در معرض آسیب شده‌اند.
در همین راستا، مدیرکل بهزیستی خوزستان در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: مجتمع‌های شوق زندگی یکی از برنامه‌های تحولی و نوین قوه قضاییه و دولت برای کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی در کلان‌شهرهاست که با هدف ارائه الگوهای نوآورانه، هم‌افزا و جامع برای حمایت از آسیب‌دیدگان اجتماعی و محجورین فعالیت می‌کند.
مهران کریمیان این مجتمع را نماد تعامل دستگاه قضا، شهرداری، بهزیستی و سازمان‌های مردم‌نهاد دانست و تصریح کرد: با توجه به پراکندگی امور در دستگاه‌های مختلف و زمان‌بر بودن رسیدگی به پرونده‌ها، این مجتمع به‌عنوان «میز خدمت واحد» با مشارکت ۱۸ نهاد متولی تشکیل شده تا با هم‌افزایی و انسجام، گام‌های موثری در کنترل آسیب‌های حوزه زنان و کودکان برداشته شود.
وی تصریح کرد: رویکرد این مرکز پیشگیرانه، حمایتی و مددکارانه است تا فرآیندهایی نظیر تسریع در فرزندخواندگی، ساماندهی کودکان کار و بازپیوند آسیب‌دیدگان به جامعه سریع‌تر و کیفی‌تر انجام گیرد.
ارائه خدمات چندوجهی؛ از مهارت‌آموزی تا بازگشت به مدرسه
مجتمع شوق زندگی با هدف حمایت از کودکان و نوجوانان در معرض آسیب، پیشگیری و کاهش آسیب‌های اجتماعی و ایجاد زمینه مناسب برای بازگشت آنان به مسیر طبیعی زندگی، تحصیل و رشد اجتماعی فعالیت می‌کند. این مجموعه با ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های قضایی، اجرایی، حمایتی و اجتماعی، تلاش دارد حمایت از کودکان را از یک اقدام مقطعی به فرآیندی مستمر و هدفمند تبدیل کند.
در این خصوص معاون دادستان و سرپرست مجتمع شوق زندگی اهواز در گفت و گو با خبرنگار ایرنا گفت: این مجتمع در اسفندماه سال ۱۴۰۲ با هدف حمایت از کودکان کار و خیابان، کودکان در معرض آسیب، کودکان بزه دیده و سایر گروه‌های نیازمند حمایت راه‌اندازی شد و در حال حاضر تعداد ۵۶ کودک کار و نوجوان تحت پوشش و حمایت آن قرار دارند.
بابک عیوضی افزود: تاکنون با صدور دستورات قضایی لازم، همکاری نیروی انتظامی با عوامل اورژانس اجتماعی و مددکاران بهزیستی تعداد ۲۱۰ کودک از وضعیت مخاطره آمیز خارج نموده و ۶۸ کودک کار را نیز برای ادامه تحصیل به آموزش و پرورش معرفی کرده است.
وی تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین ماموریت‌های مجتمع شوق زندگی، شناسایی به موقع کودکان در معرض آسیب و فراهم کردن زمینه دسترسی آنان به خدمات حمایتی است؛ در این راستا تلاش می‌شود پس از شناسایی هر کودک، شرایط خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و تحصیلی وی مورد بررسی قرار گرفته و متناسب با نیازهای او اقدامات لازم انجام شود.
وی خاطر نشان کرد: بخش قابل توجهی از کودکان کار و کودکان آسیب‌دیده اجتماعی، در خانواده‌هایی زندگی می‌کنند که با مشکلات اقتصادی و معیشتی مواجه هستند؛ به همین دلیل، حمایت از کودک بدون توجه به وضعیت خانواده نمی‌تواند نتیجه مطلوب و پایدار داشته باشد.
معاون دادستان و سرپرست مجتمع شوق زندگی اهواز بیان کرد: این مجموعه با استفاده از ظرفیت دستگاه‌های حمایتی، خیرین و سایر نهادهای مرتبط، زمینه ارائه کمک‌های معیشتی و تامین نیازهای ضروری کودکان و خانواده‌های آنان را فراهم می‌کند.
وی افزود: این حمایت‌ها می‌تواند شامل تامین اقلام ضروری، کمک به رفع مشکلات اقتصادی خانواده، معرفی به نهادهای حمایتی، جلب مشارکت خیرین و پیگیری سایر نیازهای اساسی کودک باشد؛ هدف اصلی آن است که مشکلات اقتصادی خانواده، مانعی برای تحصیل، سلامت و آینده کودک ایجاد نکند.
عیوضی گفت: یکی دیگر از محورهای مهم فعالیت مجتمع شوق زندگی، جلوگیری از ترک تحصیل و بازماندن کودکان از آموزش است؛ تحصیل یکی از مهم‌ترین عوامل پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در دوران کودکی و نوجوانی محسوب می‌شود و فراهم کردن فرصت برابر آموزشی می‌تواند مسیر آینده کودک را تغییر دهد.
وی اظهار کرد: در این زمینه، مواردی که کودک به دلیل مشکلات اقتصادی، خانوادگی یا اجتماعی از تحصیل بازمانده یا در معرض ترک تحصیل قرار دارد، شناسایی و از طریق مددکاری و همکاری دستگاه‌های مربوطه پیگیری می‌شود؛ تلاش بر این است که کودک مجددا به محیط آموزشی بازگردد و امکان ادامه تحصیل برای وی فراهم شود.
معاون دادستان و سرپرست مجتمع شوق زندگی اهواز گفت: همچنین در مواردی که کودک نیازمند حمایت‌های تخصصی باشد، خدمات مشاوره‌ای، روان‌شناختی و مددکاری اجتماعی نیز در اختیار وی و خانواده قرار می‌گیرد تا علاوه بر حل مشکل موجود، زمینه پیشگیری از تکرار آسیب فراهم شود.
وی ادامه داد: فعالیت مجتمع شوق زندگی تنها به حمایت از کودکان محدود نمی‌شود بلکه خانواده‌ها نیز در بسیاری از موارد نیازمند دریافت خدمات مشاوره‌ای، حقوقی، اجتماعی و حمایتی هستند.
عیوضی خاطر نشان کرد: ارائه مشاوره حقوقی و روان‌شناختی، مددکاری اجتماعی، راهنمایی خانواده‌ها، پیگیری مسائل و مشکلات اجتماعی و معرفی افراد نیازمند به دستگاه‌های تخصصی، از دیگر ظرفیت‌های این مجموعه است.
وی گفت: در کنار این خدمات، برگزاری برنامه‌های آموزشی و مهارت‌آموزی نیز می‌تواند نقش مهمی در توانمندسازی خانواده‌ها و کاهش آسیب‌های اجتماعی داشته باشد؛ آموزش مهارت‌های زندگی، آگاهی‌بخشی در زمینه حقوق کودکان، پیشگیری از خشونت و آسیب‌های خانوادگی و کمک به افزایش توان اقتصادی خانواده‌ها، از اقداماتی است که می‌تواند در ایجاد ثبات و آرامش بیشتر در خانواده‌ها موثر باشد.
معاون دادستان و سرپرست مجتمع شوق زندگی اهواز گفت: یکی از مهم‌ترین اهداف این مجتمع، ایجاد امید و فراهم کردن فرصت دوباره برای کودکانی است که به دلایل مختلف در معرض آسیب قرار گرفته‌اند؛ کودک کار یا کودک آسیب‌دیده نباید صرفا به عنوان یک آسیب اجتماعی دیده شود بلکه باید او را کودکی دانست که با فراهم شدن حمایت مناسب، امکان رشد، تحصیل و ساختن آینده‌ای بهتر را خواهد داشت.
وی تاکید کرد: بر همین اساس، رویکرد مجتمع بر حمایت، توانمندسازی و پیشگیری استوار است؛ ایجاد ارتباط مناسب با کودک، حمایت از خانواده، فراهم کردن امکان تحصیل، ارائه خدمات مشاوره‌ای و روان‌شناختی، حمایت معیشتی و استفاده از ظرفیت خیرین و دستگاه‌های اجرایی، مجموعه اقداماتی است که می‌تواند به کاهش آسیب‌های اجتماعی و افزایش امید به آینده منجر شود.
مجتمع شوق زندگی را می‌توان یکی از ظرفیت‌های مهم در حوزه حمایت از کودکان کار و سایر کودکان در معرض آسیب دانست. فعالیت این مجموعه زمانی می‌تواند به نتایج پایدار منجر شود که حمایت از کودک در کنار حمایت از خانواده و با همکاری همه دستگاه‌های مسئول دنبال شود. تداوم حمایت‌های معیشتی و آموزشی، تقویت خدمات مشاوره‌ای و مددکاری، توسعه برنامه‌های مهارت‌آموزی، استفاده بیشتر از ظرفیت خیرین و سازمان‌های مردم‌نهاد و همچنین همکاری مستمر دستگاه‌های اجرایی و قضایی، می‌تواند نقش موثری در کاهش آسیب‌های اجتماعی داشته باشد.
در نهایت، هدف اصلی شوق زندگی آن است که هیچ کودکی به دلیل فقر، مشکلات خانوادگی یا شرایط اجتماعی از حق تحصیل، رشد و داشتن آینده‌ای روشن محروم نماند و با ایجاد حمایت‌های لازم، مسیر زندگی کودکان و خانواده‌های آسیب‌پذیر به سمت امنیت، توانمندی و امید به آینده هدایت شود.
حمایت همه‌جانبه ارکان حاکمیتی از حقوق اطفال
پیش از این نیز حجت‌الاسلام والمسلمین محمد موحدی‌آزاد، دادستان کل کشور در سال ۱۴۰۲ و افتتاحیه این مرکز با اشاره به تکالیف دستگاه قضا در پیشگیری از جرایم و آسیب‌های اجتماعی اعلام کرده بود که کودکان و نوجوانان بدسرپرست، بی‌سرپرست، در معرض آسیب و قربانیان سوءاستفاده نظیر تکدی‌گری و زباله‌گردی، از گروه‌های هدف مجتمع شوق زندگی هستند که به‌طور همزمان از چتر حمایت‌های قضایی و خدمات نهادهای حمایتی بهره‌مند می‌شوند.
همچنین علی دهقانی، رئیس‌کل دادگستری خوزستان با قدردانی از مشارکت دستگاه‌های اجرایی، استانداری، شهرداری و بهزیستی تاکید کرده بود که راه‌اندازی این مجتمع در امتداد نگاه حمایتی نظام اسلامی به صیانت از کودکان و نوجوانان است و با تداوم هماهنگی میان دادسرا، دادگاه خانواده و نهادهای حمایتی، عدالت ترمیمی و صیانت از نسل آینده با قوت در استان محقق خواهد شد.
روایت تلخ ۲ کودک کار از حسرت نیمکت‌های مدرسه
خیابان‌های شلوغ و هیاهوی بی‌پایان شهر، برای بسیاری تداعی‌کننده زندگی روزمره و شتاب به سوی مقصد است اما برای «اسما» و «آرش»، پیاده‌روها و پشت چراغ‌های قرمز، تمام دنیایی است که ناخواسته به آن پرتاب شده‌اند.
۲ کودکی که به‌جای ورق زدن کتاب‌های درسی و تجربه بازی‌های کودکانه، بار سنگین تامین معیشت خانواده را بر دوش می‌کشند و تنها خواسته آن‌ها در یک جمله خلاصه می‌شود: حمایت از خانواده برای بازگشت به مدرسه و زندگی در آرامش.
دست‌های کوچک و آفتاب‌سوخته‌اش چند شاخه گل رز را محکم گرفته است. اسما، دختر ۹ سالهای که چشمانش بیش از سن شناسنامه‌ای‌اش خستگی روزگار را بازتاب می‌دهد، ساعت‌هاست در امتداد یک چهارراه شلوغ قدم می‌زند تا بتواند کمک‌خرج خانواده‌اش باشد.
کمی آن‌طرف‌تر، آرش ۱۱ ساله با جعبه‌ای از دستمال‌کاغذی، میان خودروهایی که با شتاب از کنارش می‌گذرند، روز را به شب می‌رساند.
گفت‌وگو با این ۲ کودک، تصویری روشن و دردناک از معضل «کودکان کار» و حلقه مفقوده حمایت‌های اجتماعی را پیش چشم می‌گذارد.
اسما دختر ۹ ساله می گوید: تقریبا از پارسال آمدم سر چهارراه و از صبح تا غروب کار می کنم و بیشتر وقت‌ها خیلی خسته می‌شوم؛ پاهایم درد می‌گیرد و گاهی از ماشین‌ها و آدم‌هایی که با عصبانیت داد می‌زنند می‌ترسم. هوا که سرد یا خیلی گرم می‌شود، کار کردن سخت‌تر است اما چاره‌ای ندارم.
وی می گوید: دوست دارم سر کلاس درس باشم؛ دخترهای هم‌سن خودم را می‌بینم که روپوش و مقنعه پوشیده‌اند و کیف‌های قشنگ دارند، من فقط تا کلاس اول توانستم بروم.
اسما آروزیش را اینگونه توصیف می کند: آرزو دارم یک روز صبح با کیف و دفتر بروم مدرسه و هیچ‌وقت مجبور نباشم با ترس‌ولرز بین ماشین‌ها راه بروم.
همچنین آرش ۱۱ ساله می‌گوید: من ۲ سال است که کار می‌کنم. پدرم از کار افتاده است و سه خواهر و برادر کوچک‌تر از خودم دارم، وقتی دیدم پول نان شب و اجاره‌خانه را نداریم، مجبور شدم کتاب‌هایم را جمع کنم و بیایم سر کار.
وی می‌گوید: من گدا نیستم، کار می‌کنم؛ اما این کار من نیست؛ جای من پشت نیمکت مدرسه است، نه دود اگزوز و خطر تصادف. مدام نگرانم که نکند فردا پول نداشته باشیم و صاحبخانه ما را بیرون کند.
آرش یادآور شد: اگر به پدرم یا خانواده‌ام کمکی شود که بتوانیم فقط هزینه‌های اولیه و درمان را تامین کنیم، اولین کاری که می‌کنم این است که فردا صبح زود ثبت‌نام می‌کنم و برمی‌گردم به مدرسه.
روایت اسما و آرش، تنها ۲ نمونه از صدها داستانی است که پشت چراغ‌های قرمز شهر رقم می‌خورد، سخنان این کودکان نشان می‌دهد که حل معضل کار کودک، پیش از هر رویکرد قهری یا موقتی، نیازمند نظام جامع حمایت اجتماعی، توانمندسازی خانواده‌های کم‌برخوردار و پوشش فراگیر بیمه‌ای و معیشتی است تا چرخه فقر شکسته شده و حق تحصیل و زندگی در آرامش به این کودکان بازگردانده شود.
به گزارش ایرنا، طبق برآوردهای رسمی مراجع مددکاری و نهادهای متولی در سطح ملی، آمار کودکان کار و خیابان در ایران به دلایلی چون نوسانات اقتصادی، مهاجرت و معضل حاشیه‌نشینی در کانون توجه سیاست‌گذاران اجتماعی قرار داشته است؛ آمارهایی که نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از این جمعیت را کودکان اتباع، کودکان بدسرپرست و بازماندگان از چرخه رسمی آموزش تشکیل می‌دهند.
در استان خوزستان نیز به واسطه موقعیت جغرافیایی، وسعت کلان‌شهری مانند اهواز و مهاجرت‌پذیری برخی مناطق، حضور کودکان در مشاغل کاذب و خیابانی به عنوان یکی از دغدغه‌های اصلی کارگروه اجتماعی استان مطرح بوده که دستگاه‌های حمایتی را بر شناسایی هویت‌محور و ساماندهی ساختاری این قشر متمرکز کرده است.
طی سالهای اخیر، رویکرد دولت و سازمان بهزیستی کشور از «طرح‌های مقطعی جمع‌آوری و ضربتی» به سمت «ساماندهی پایدار، توانمندسازی زیست‌بوم خانواده و استقرار سامانه‌های رصد هوشمند» تغییر مسیر داده است. در این چارچوب، اجرای آیین‌نامه اجرایی قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، توسعه مراکز روزانه آموزشی - حمایتی کودک و خانواده، برقراری مستمری و حمایت‌های تحصیلی، اتصال خانواده‌های این کودکان به دوره‌های مهارت‌آموزی فنی‌وحرفه‌ای و اشتغال‌زایی خرد و در نهایت، راه‌اندازی مراکز چندمنظوره «شوق زندگی» با مداخله قضایی - مددکاری، از محوری‌ترین برنامه‌های عملیاتی دولت و بهزیستی برای مهار چرخه بازتولید کودکان کار و بازگرداندن آنان به کلاس‌های درس و بستر امن جامعه بوده است.
روز جهانی کودک و پاس داشتن آن، یک انگیزه جهانی برای توجه به حقوق کودکان در سر تا سر جهان است، هر کشور مطابق آیین و فرهنگ خود، این روز را به گونه ای خاص برگزار می کند.
در ایران ۱۶ مهرماه به عنوان روز ملی کودک به رسمیت شناخته شده و یک هفته به نام «هفته ملی کودک» اختصاص یافته است.
نظر شما