به گزارش روابط عمومی اداره کل بهزیستی استان اصفهان، پیشگیری رسانه محور رویکردی نوین در حوزه سلامت اجتماعی، آموزش عمومی و کاهش آسیب است که از ظرفیت رسانهها برای آگاهیبخشی، تغییر نگرش، اصلاح رفتار، توانمندسازی فردی و اجتماعی، و تقویت تابآوری استفاده میکند. در این رویکرد، رسانه فقط ابزار اطلاعرسانی نیست، بلکه یک کنشگر فعال اجتماعی است که میتواند در شکلگیری سبک زندگی سالم، کاهش گرایش به اعتیاد، پیشگیری از آسیبهای اجتماعی و افزایش مسئولیتپذیری عمومی نقشآفرینی کند.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی، بنیانگذار خانه تابآوری، پیشگیری رسانهمحور به معنای استفاده هدفمند از رسانه برای کاهش آسیبها، افزایش آگاهی، تقویت تابآوری و پیشگیری از اعتیاد تعریف میشود.
رسانه با آموزش مهارتهای زندگی، اصلاح نگرش، امیدآفرینی و معرفی راههای کمکخواهی میتواند رفتارهای سالم را تقویت و عوامل خطر را کاهش دهد.
در جهان امروز، بخش بزرگی از نگرشها، باورها، انتخابها و حتی رفتارهای روزمره مردم تحت تأثیر رسانهها شکل میگیرد. رسانههای جمعی، شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای آموزشی، رسانههای محلی، پادکستها، وبسایتها، پیامرسانها و تولیدات چندرسانهای، همگی میتوانند در خدمت پیشگیری قرار گیرند. بنابراین، پیشگیری رسانه محور یعنی طراحی، تولید و انتشار پیامهای هدفمند، علمی، اخلاقی و اثرگذار برای کاهش احتمال بروز آسیبهای اجتماعی و تقویت توان جامعه در مواجهه با بحرانها.
تعریف پیشگیری رسانه محور
پیشگیری رسانه محور عبارت است از استفاده آگاهانه، برنامهریزیشده و مستمر از رسانه برای کاهش عوامل خطر، تقویت عوامل محافظتی، افزایش سواد اجتماعی، ارتقای سلامت روان، توسعه تابآوری و پیشگیری از اعتیاد و آسیبهای اجتماعی.
در این تعریف چند عنصر مهم وجود دارد.
نخست آنکه پیشگیری رسانه محور باید آگاهانه و برنامهریزیشده باشد. صرف انتشار چند پیام هشداردهنده درباره اعتیاد یا آسیبهای اجتماعی، پیشگیری محسوب نمیشود. پیشگیری زمانی مؤثر است که بر اساس شناخت مخاطب، تحلیل مسئله، استفاده از دادههای معتبر، انتخاب پیام مناسب و ارزیابی اثرگذاری انجام شود.
دوم آنکه این رویکرد باید مستمر باشد. آسیبهای اجتماعی و اعتیاد معمولاً محصول یک عامل ساده نیستند، بلکه نتیجه ترکیبی از فشارهای فردی، خانوادگی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعیاند. بنابراین رسانه نیز باید در طول زمان پیامهای آموزشی، انگیزشی و حمایتی ارائه دهد.
سوم آنکه هدف پیشگیری رسانه محور فقط ترساندن مخاطب نیست. بسیاری از پیامهای رسانهای درباره اعتیاد و آسیبهای اجتماعی بر ترس، تهدید و نمایش صحنههای تلخ تکیه دارند. در حالی که رویکردهای جدید تأکید میکنند که رسانه باید علاوه بر هشدار، امید، مهارت، راهحل، الگوهای مثبت و مسیر کمکخواهی را نیز نشان دهد.
رسانه چگونه در توسعه تابآوری مؤثر است؟
تابآوری یعنی توانایی فرد، خانواده یا جامعه برای سازگاری مثبت با فشارها، بحرانها، شکستها، سوگ، فقر، طرد اجتماعی، اعتیاد، خشونت، بیکاری یا سایر موقعیتهای دشوار. جامعه تابآور جامعهای است که در برابر بحران فرو نمیپاشد، بلکه میتواند خود را بازسازی کند، از تجربهها بیاموزد و راههای سالمتری برای ادامه زندگی پیدا کند.
رسانه در توسعه تابآوری چند نقش اساسی دارد.
نخست، رسانه میتواند آگاهی عمومی را افزایش دهد. وقتی مردم بدانند تابآوری چیست، چگونه تقویت میشود و چه عواملی آن را تضعیف میکند، بهتر میتوانند در برابر مشکلات زندگی واکنش سالم نشان دهند.
دوم، رسانه میتواند مهارتهای زندگی را آموزش دهد. مهارتهایی مانند کنترل خشم، حل مسئله، ارتباط مؤثر، مدیریت استرس، تصمیمگیری، نه گفتن، خودآگاهی، همدلی و کمکخواهی، همگی از عوامل محافظتی در برابر اعتیاد و آسیبهای اجتماعی هستند. رسانه اگر این مهارتها را با زبان ساده، مثالهای واقعی و قالبهای جذاب آموزش دهد، میتواند اثر عمیقی بر زندگی مخاطبان بگذارد.
سوم، رسانه میتواند احساس امید و معنا ایجاد کند. بسیاری از افراد در معرض آسیب، پیش از آنکه درگیر اعتیاد یا رفتار پرخطر شوند، احساس بیپناهی، بیارزشی و بیآیندگی را تجربه میکنند. رسانهای که روایتهای واقعی از بازگشت، درمان، حمایت اجتماعی، موفقیت پس از بحران و امکان تغییر را منتشر میکند، میتواند امید اجتماعی را تقویت کند.
چهارم، رسانه میتواند شبکه حمایت اجتماعی را فعال کند. معرفی مراکز مشاوره، خطوط کمک، گروههای حمایتی، خدمات مددکاری اجتماعی، کمپینهای محلی و ظرفیت سازمانهای مردمنهاد، به افراد کمک میکند در زمان بحران تنها نمانند.
نقش رسانه در پیشگیری از اعتیاد
اعتیاد فقط یک مسئله فردی نیست؛ بلکه پدیدهای چندبعدی است که با خانواده، مدرسه، محله، رسانه، اقتصاد، فرهنگ و سیاستگذاری اجتماعی ارتباط دارد. رسانه در پیشگیری از اعتیاد میتواند در سه سطح عمل کند: پیشگیری اولیه، پیشگیری ثانویه و پیشگیری ثالث.
در پیشگیری اولیه، رسانه تلاش میکند از آغاز مصرف مواد جلوگیری کند. این کار با آموزش درباره پیامدهای مصرف، اصلاح باورهای غلط، افزایش مهارت نه گفتن، تقویت عزت نفس و ترویج سبک زندگی سالم انجام میشود.
در پیشگیری ثانویه، رسانه به شناسایی زودهنگام نشانههای خطر کمک میکند. برای مثال، خانوادهها میآموزند تغییرات رفتاری، افت تحصیلی، انزوا، پرخاشگری، تغییر دوستان، بینظمی خواب یا پنهانکاری میتواند نشانهای برای نیاز به توجه و گفتوگوی حمایتی باشد. البته رسانه باید از برچسبزنی و ایجاد وحشت خانوادگی پرهیز کند.
در پیشگیری ثالث، رسانه میتواند به کاهش انگ اجتماعی، حمایت از درمان، بازگشت به جامعه و جلوگیری از عود کمک کند. فردی که اعتیاد را تجربه کرده است، برای بازگشت به زندگی سالم به پذیرش، حمایت، فرصت شغلی، مشاوره و کرامت انسانی نیاز دارد. رسانه اگر افراد بهبودیافته را با احترام و بدون تحقیر روایت کند، میتواند فرهنگ جامعه را اصلاح کند.
یکی از خطاهای رایج در تولید محتوای ضداعتیاد، تمرکز افراطی بر ترس است. ترساندن مخاطب، بهویژه نوجوانان، همیشه مؤثر نیست. گاهی حتی نمایش جزئیات مصرف مواد یا سبک زندگی افراد مصرفکننده میتواند کنجکاوی ایجاد کند. بنابراین در پیشگیری رسانه محور باید از نمایش آموزشیِ ناخواسته مصرف، قهرمانسازی از رفتارهای پرخطر و سادهسازی مسئله اعتیاد پرهیز کرد.
رسانه و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی
آسیبهای اجتماعی مانند خشونت خانگی، کودکآزاری، طلاق پرتنش، فقر، بیخانمانی، خودکشی، فرار نوجوانان، بزهکاری، اعتیاد، طرد اجتماعی، افت تحصیلی و حاشیهنشینی، نیازمند رویکردی چندلایه هستند. رسانه میتواند با عمومیسازی دانش اجتماعی، حساسسازی افکار عمومی، مطالبهگری اخلاقی و معرفی راهحلها، در کاهش این آسیبها نقش داشته باشد.
پیشگیری رسانه محور در حوزه آسیبهای اجتماعی باید از نگاه سطحی و شعاری فاصله بگیرد. رسانه نباید فقط پس از وقوع حادثه وارد میدان شود و با روایت هیجانی، چند روز افکار عمومی را درگیر کند. پیشگیری واقعی یعنی قبل از بحران، در زمان بحران و پس از بحران، رسانه مسئولانه عمل کند.
برای مثال، در موضوع خشونت خانگی، رسانه میتواند نشانههای خشونت، راههای کمکخواهی، حقوق قربانی، نقش اطرافیان و خدمات حمایتی را معرفی کند. در موضوع خودکشی، رسانه باید بسیار محتاط باشد؛ زیرا پوشش نادرست اخبار خودکشی میتواند اثر تقلیدی داشته باشد. بنابراین رسانه باید از ذکر جزئیات روش، تیترهای تحریکآمیز و رمانتیکسازی مرگ پرهیز کند و در عوض پیام امید، امکان درمان و شمارههای کمکرسانی را برجسته سازد.
اصول و مبانی پیشگیری رسانه محور
پیشگیری رسانه محور زمانی اثربخش است که بر اصول علمی و اخلاقی استوار باشد.
مهمترین اصول آن عبارتاند از:
مخاطبشناسی: پیام پیشگیرانه باید متناسب با سن، جنسیت، فرهنگ، زبان، نیاز، سطح سواد، سبک زندگی و دغدغههای مخاطب طراحی شود. پیام مناسب نوجوان با پیام مناسب والدین یا معلمان تفاوت دارد.
اعتبار علمی: محتوا باید بر پایه دادههای معتبر، پژوهشهای علمی و تجربه متخصصان حوزه روانشناسی، مددکاری اجتماعی، جامعهشناسی، آموزش و سلامت عمومی باشد. انتشار توصیههای غیرعلمی میتواند آسیبزا باشد.
زبان ساده و انسانی: پیام پیشگیری نباید خشک، اداری و ترسناک باشد. زبان رسانه باید قابل فهم، محترمانه، امیدبخش و نزدیک به تجربه واقعی مردم باشد.
پرهیز از انگزنی: افرادی که درگیر اعتیاد یا آسیب اجتماعی هستند، نباید با عنوانهای تحقیرآمیز معرفی شوند. انگ اجتماعی مانع کمکخواهی، درمان و بازگشت به جامعه میشود.
تقویت عوامل محافظتی: رسانه باید فقط درباره خطرها حرف نزند، بلکه عوامل محافظتی مانند خانواده حمایتگر، مدرسه امن، محله سالم، دوستیهای مثبت، معنویت، ورزش، هنر، مهارتآموزی و مشارکت اجتماعی را ترویج کند.
تکرار هوشمندانه پیام: یک پیام پیشگیرانه با یک بار انتشار اثر پایدار ندارد. رسانه باید پیامهای کلیدی را در قالبهای متنوع و جذاب تکرار کند؛ مانند ویدئو، پادکست، گزارش، گفتوگو، اینفوگرافیک، داستان واقعی و محتوای کوتاه شبکههای اجتماعی.
مشارکت متخصصان و جامعه محلی: تولید محتوای پیشگیرانه بهتر است با حضور مشاوران، مددکاران اجتماعی، روانشناسان، معلمان، والدین، نوجوانان، فعالان محلی و افراد دارای تجربه زیسته انجام شود.
ارائه راهحل و مسیر کمک: هر محتوای آسیبمحور باید به مخاطب بگوید در صورت نیاز به کجا مراجعه کند، چگونه کمک بگیرد و چه گزینههایی پیش رو دارد.
اخلاق رسانهای: حفظ حریم خصوصی، پرهیز از نمایش چهره قربانیان، جلوگیری از تحریک احساسات عمومی، رعایت کرامت انسانی و پرهیز از قضاوت، از اصول بنیادین پیشگیری رسانه محور است.
قالبهای مؤثر در پیشگیری رسانه محور
برای موفقیت در پیشگیری رسانه محور، انتخاب قالب مناسب اهمیت زیادی دارد. گزارشهای تحلیلی، مصاحبه با متخصصان، روایتهای تجربه زیسته، مستندهای کوتاه، پویشهای اجتماعی، برنامههای آموزشی برای والدین، محتوای ویژه نوجوانان، اینفوگرافیک، پادکست، موشنگرافیک و محتوای تعاملی میتوانند اثرگذار باشند.
در شبکههای اجتماعی، پیام باید کوتاه، دقیق و قابل اشتراکگذاری باشد. اما کوتاه بودن نباید به سطحی شدن منجر شود. رسانه میتواند با طراحی مجموعهمحتوا، هر بار بخشی از یک مهارت یا پیام پیشگیرانه را آموزش دهد.
همچنین داستانگویی یکی از قدرتمندترین روشها در پیشگیری رسانه محور است. مردم با داستان ارتباط عاطفی برقرار میکنند. روایت یک نوجوان که با حمایت خانواده از مصرف مواد دور شده، یا روایت یک فرد بهبودیافته که مسیر درمان را طی کرده، میتواند بیش از یک هشدار مستقیم اثرگذار باشد؛ البته به شرط آنکه روایت اخلاقی، دقیق و بدون اغراق باشد
گفتنی است پیشگیری رسانه محور یک رویکرد ضروری برای جامعه امروز است؛ زیرا بسیاری از رفتارها، باورها و انتخابهای اجتماعی در فضای رسانهای شکل میگیرند. رسانه میتواند هم خطرآفرین باشد و هم محافظتکننده. اگر رسانه بدون مسئولیت عمل کند، ممکن است به عادیسازی خشونت، مصرف مواد، ناامیدی، انگزنی و هیجانزدگی اجتماعی دامن بزند. اما اگر علمی، اخلاقی و هدفمند عمل کند، میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای توسعه تابآوری و پیشگیری از اعتیاد و آسیبهای اجتماعی تبدیل شود.
در نهایت پیشگیری رسانه محور یعنی استفاده از قدرت پیام برای ساختن جامعهای آگاهتر، مقاومتر، مهربانتر و مسئولتر. جامعهای که در آن افراد پیش از سقوط دیده میشوند، پیش از بحران حمایت میشوند و پس از آسیب نیز امکان بازگشت، ترمیم و زندگی دوباره دارند. رسانه در چنین جامعهای فقط خبر نمیدهد؛ بلکه مراقبت میکند، آموزش میدهد، امید میسازد و راه نشان میدهد.
پیشگیری رسانهمحور به معنای استفاده هدفمند از رسانه برای کاهش آسیبها، افزایش آگاهی، تقویت تابآوری و پیشگیری از اعتیاد تعریف میشود.
کد خبر 189953
نظر شما