به گزارش خبرنگار روابط عمومی و امور بینالملل سازمان بهزیستی کشور، در سالهای اخیر پیچیدهتر شدن آسیبهای اجتماعی و تغییر الگوی نیازهای جامعه نشان داده است که حل مسائل اجتماعی دیگر تنها با گسترش خدمات دولتی یا افزایش حمایتهای مالی امکانپذیر نیست.
کاهش سرمایه اجتماعی، افزایش احساس تنهایی، تغییر ساختار خانوادهها، گسترش سالمندی، آسیبهای نوپدید و محدودیت منابع، سیاستگذاران حوزه رفاه را به سمت الگوهایی سوق داده که نقش مردم، محلهها و شبکههای داوطلبانه را در کنار دولت پررنگتر میکند. تجربه کشورهای مختلف نیز نشان داده است هر جا مردم در شناسایی مسائل، تصمیمگیری و حل مشکلات محلی مشارکت داشتهاند، مداخلات اجتماعی ماندگارتر و اثربخشتر بوده است.
بر همین اساس، سازمان بهزیستی کشور با طراحی طرح سلام تلاش کرده است الگوی تازهای از حکمرانی اجتماعی را مبتنی بر مشارکت مردم، ظرفیتهای محلی و سرمایه اجتماعی پیادهسازی کند و به جای تمرکز صرف بر ارائه خدمات به دنبال توانمندسازی محلهها، شبکهسازی میان نهادهای مردمی و ایجاد بستری برای مشارکت داوطلبانه در حل مسائل اجتماعی است.
در همین راستا، نشست بررسی برنامههای تحولی سازمان بهزیستی با محوریت طرح سلام و بانک زمان امروز با حضور سید جواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور، اعضای شورای معاونان و ارتباط برخط مدیران کل بهزیستی استانها برگزار شد که در آن مبانی نظری، برنامههای اجرایی و نقشه راه توسعه این دو طرح تشریح شد.
۱۳ چرخش تحولآفرین نقشه راه جدید بهزیستی
سید جواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور در آغاز این نشست با اشاره به تدوین ۱۳ چرخش تحولآفرین در سازمان گفت: از میان این چرخشها، هشت مورد به صورت بستههای تحولی تدوین خواهد شد و برای هر بسته نیز یک متولی مشخص تعیین شده است.
حسینی افزود: برای نمونه، چرخش از سیاستهای متمرکز به رویکردهای مشارکتجویانه بر عهده مرکز مشارکتهای مردمی، چرخش از مؤسسهمحوری به خانوادهمحوری بر عهده معاونت سلامت اجتماعی و چرخش از مستمریپردازی صرف به توانمندسازی بر عهده مرکز توسعه کارآفرینی، اشتغال و توانمندسازی قرار گرفته است.
وی طرح سلام را یکی از مهمترین نتایج این رویکرد تحولی دانست و اظهار کرد: تحقق سلامت اجتماعی از مأموریتهای اصلی سازمان بهزیستی است و در این مسیر رویکرد قابلیتی جایگزین نگاه سنتی شده است چون فقر تنها به معنای نداشتن درآمد یا مسکن نیست بلکه نادیده گرفتن استعدادها، توانمندیها و تبدیل نکردن آنها به سرمایه انسانی و اجتماعی نیز نوعی فقر محسوب میشود.
حسینی با تأکید بر اینکه تحقق سلامت اجتماعی در گرو تقویت رویکرد محلهمحور است، گفت: در این مسیر سه اصل تمامیت، کفایت و عدالت مبنای عمل قرار گرفته تا همه افراد در سپهر خدمات سازمان بهزیستی قرار گیرند و از خدمات عادلانه بهرهمند شوند البته اجرای این رویکرد دشوار است، اما ضرورتی اجتنابناپذیر برای آینده نظام رفاه اجتماعی کشور به شمار میرود.
به گفته وی، طرح سلام در واقع تلاشی برای ایجاد سرمایه ساختاری، نهادینهسازی مشارکتهای مردمی و طراحی شیوهای جدید برای حل مسائل اجتماعی در سطح محلات است.
محلهمحوری رویکردی برای حل مسائل اجتماعی
رئیس سازمان بهزیستی کشور در ادامه با تشریح مفهوم محلهمحوری، تأکید کرد: این رویکرد صرفاً به معنای انتقال خدمات دولتی به محلهها نیست بلکه هدف اصلی آن مشارکت دادن مردم در شناسایی و حل مسائل اجتماعی است.
حسینی با طرح این پرسش که منظور از محلهمحوری چیست؟ گفت: سه شیوه برای تحقق محلهمحوری وجود دارد. نخست، انتقال خدمات دولتی به سطح محلات. دوم، ایجاد ساختارهای محلی مبتنی بر انتخابات و سازوکارهایی مانند شوراهای محله و سوم، خودیاری و همیاری داوطلبانه مردم که مهمترین و مؤثرترین شکل محلهمحوری محسوب میشود.
وی افزود: آنچه سازمان بهزیستی در طرح سلام محله دنبال میکند همین الگوی سوم است که بر شناسایی ظرفیتهای انسانی هر محله، توانمندسازی مردم، حل مسائل از درون محله و ایفای نقش حمایتی دولت استوار است. البته دو شیوه دیگر نیز میتوانند در قالب یک مدل تلفیقی، پشتوانه اجرای این رویکرد باشند.
سه نظریه جامعهشناختی پشتوانه علمی سلام محله
رئیس سازمان بهزیستی کشور با بیان اینکه طرح سلام محله بر پایه مبانی علمی و نظری طراحی شده است، گفت: سه نظریه مهم جامعهشناختی پشتوانه این طرح هستند.
وی نخستین نظریه را سرمایه اجتماعی رابرت پاتنام عنوان کرد و افزود: این نظریه بر نقش اعتماد، شبکههای اجتماعی و هنجارهای مشارکتی در حل مسائل جامعه تأکید دارد و نشان میدهد هرچه سرمایه اجتماعی یک جامعه بیشتر باشد ظرفیت آن برای حل مشکلات نیز افزایش مییابد.
حسینی دومین پشتوانه نظری این طرح را نظریه حیات انجمنی الکسی دوتوکویل دانست و گفت: بر اساس این نظریه، مشارکت داوطلبانه مردم در انجمنها، تشکلها و گروههای محلی یکی از مهمترین عوامل پویایی و توسعه جوامع است.
وی همچنین به نظریه انبوهه تنها دیوید رایزمن اشاره کرد و افزود: این نظریه هشدار میدهد که انسان امروز با وجود زندگی در میان جمعیتهای انبوه بیش از گذشته احساس تنهایی و انزوا میکند و کاهش ارتباطات اجتماعی به یکی از چالشهای جدی جوامع تبدیل شده است از این رو، تقویت ارتباطات محلی و شبکههای اجتماعی میتواند بخشی از این خلأ را جبران کند.
حسینی با اشاره به پیشینه اجرای برنامههای اجتماعمحور در ایران گفت: تجربههای موفقی همچون بسیج مردمی در دوران دفاع مقدس، بسیج سلامت در دوران همهگیری کرونا، طرح توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR)، مشارکتهای مردمی در حوادث طبیعی مانند سیل و زلزله و همچنین طرح ۲۰۲۰ محله نشان داده است که حضور مردم در کنار دولت میتواند اثربخشی مداخلات اجتماعی را افزایش دهد.
وی افزود: سازمان بهزیستی نیز طی سالهای گذشته تجربههای ارزشمندی در اجرای برنامههایی مانند CBR، طرح همیاران زنان سرپرست خانوار، محب، مانا و خاتم به دست آورده که اکنون سرمایه اجرای طرح سلام محله محسوب میشوند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین به تجربههای بینالمللی اشاره کرد و گفت: مراکز اجتماعمحور کومینکان در ژاپن و طرح شهر سالم سازمان جهانی بهداشت از جمله الگوهای موفق جهانی هستند که بر مشارکت مردم، هویت محلهای و توسعه اجتماعی محلهمحور تأکید دارند.
مردم محور اصلی موفقیت طرح سلام
حسینی، مشارکت واقعی مردم را مهمترین عامل موفقیت این طرح دانست و تصریح کرد: مشارکت در طرح سلام نباید شعاری، مقطعی یا محدود باشد بلکه باید مشارکتی واقعی، مستمر، تقاضامحور و نظاممند باشد، مشارکتی که با مردم شکل بگیرد نه برای مردم.
وی ادامه داد: در این الگو محله به عنوان واحد بنیادین توسعه اجتماعی شناخته میشود و مردمیسازی صرفاً به معنای استفاده از ظرفیتهای موجود نیست بلکه ایجاد زمینه برای نقشآفرینی واقعی مردم در تصمیمگیری، اجرا و حل مسائل محلی را دنبال میکند.
به گفته رئیس سازمان بهزیستی، استفاده از ظرفیت مدارس، مساجد، مراکز خدماتی، توسعه شبکههای بینبخشی، اعتمادسازی، مسئولیتپذیری اجتماعی، الگوسازی و تمرکز بر پیشگیری و مداخلات زودهنگام اجتماعی، از مهمترین مؤلفههای راهبردی اجرای موفق طرح سلام محله به شمار میرود.
از ۲۷۵۰ کانون محله تا ۳۷۰ هزار داوطلب
رئیس سازمان بهزیستی کشور در ادامه، سلام محله را برنامهای عملیاتی با ۱۱ گام اجرایی معرفی کرد و گفت: برای اجرای این طرح ابتدا ساختار اجرایی و شیوهنامه آن تدوین شده تا تمامی استانها بر اساس یک الگوی واحد فعالیت کنند.
در تشریح گام نخست، مهرداد احترامی دبیر علمی طرح سلام با اشاره به اینکه محور عملیاتی این طرح بر دو مفهوم کانون و تسهیلگر استوار است، اظهار کرد: تسهیلگر پس از ورود به محله با بررسی شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، پرونده سلامت اجتماعی محله را تدوین میکند تا مسائل، ظرفیتها و نیازهای آن به صورت دقیق شناسایی شود.
وی افزود: کانونهای اجرایی طرح سلام میتوانند در مکانهایی مانند مسجد، مدرسه، مرکز مثبت زندگی، سرای محله و سایر مراکز عمومی مستقر شوند و تمامی افراد خدمتدهنده و خدمتگیرنده نیز از طریق سامانه الکترونیکی سلام ثبتنام خواهند کرد تا خدمات اجتماعی، فرهنگی و حمایتی با هدف افزایش سرمایه اجتماعی و توسعه محلی ساماندهی شود.
در ادامه رئیس سازمان بهزیستی، تعیین کانونهای سلام محله را دومین گام اجرای این طرح دانست و گفت: تاکنون دو هزار و ۷۵۰ کانون در سراسر کشور برای اجرای این برنامه تعیین شده که شامل ۴۹۱ مسجد، ۲۳۷ مدرسه، یک هزار و ۵۶۳ مرکز مثبت زندگی، ۶۰ سرای محله و ۲۹۷ مرکز دیگر از جمله کتابخانهها، حسینیهها، مراکز مشاوره و سایر فضاهای عمومی است.
وی سومین گام را استقرار مدیران محلی طرح عنوان کرد و افزود: تاکنون سه هزار تسهیلگر در سازمان بهزیستی آموزش دیدهاند و به عنوان مدیران محلی، مسئولیت هدایت فعالیتهای اجتماعمحور و هماهنگی میان مردم، نهادهای محلی و دستگاههای اجرایی را بر عهده خواهند داشت.
۳۷۰ هزار داوطلب برای حل مسائل محلهها
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به گام چهارم این طرح گفت: در قالب پویش سلام محله تاکنون حدود ۳۷۰ هزار داوطلب در ۱۱ حوزه خدمتی جذب شدهاند که این دستاورد حاصل تلاش گسترده مدیران استانی و شبکههای مردمی است.
وی افزود: پس از جذب داوطلبان، مرحله ساماندهی آنان آغاز میشود. در حال حاضر حدود ۱۱ هزار گروه اجتماعمحور با بیش از ۱۲۰ هزار عضو فعال در کشور فعالیت میکنند که از جمله آنها میتوان به گروههای CBR، محب، مانا، همیاران زنان سرپرست خانوار و صندوقهای خرد مالی اشاره کرد.
حسینی تصریح کرد: برنامهریزی شده است برای هر محله، نمایندهای از این گروهها تعیین شود و در کنار آن، داوطلبان جدید نیز از میان ساکنان همان محله جذب، آموزش و سازماندهی شوند تا شبکهای منسجم برای شناسایی و حل مسائل اجتماعی شکل گیرد.
وی خطاب به مدیران کل بهزیستی استانها تأکید کرد: مهمترین انتظار از مدیران استانی، تعیین محل استقرار تسهیلگران، معرفی نمایندگان گروههای اجتماعمحور، شناسایی ظرفیتهای مردمی، جذب داوطلبان جدید و آموزش مستمر آنهاست چون موفقیت طرح بیش از هر چیز به مشارکت فعال مردم وابسته است.
بانک دارایی محله و شناسایی همه ظرفیتهای اجتماعی
رئیس سازمان بهزیستی کشور، ایجاد بانک دارایی محله را ششمین گام اجرای طرح دانست و گفت: در این مرحله، تمامی ظرفیتهای موجود هر محله شناسایی و ثبت میشود از معتمدان محلی و خیریهها گرفته تا مساجد، مدارس، نهادهای مردمی، شرکتهای دارای مسئولیت اجتماعی، امکانات عمومی و سایر ظرفیتهایی که میتوانند در حل مسائل محله نقشآفرینی کنند.
وی با اشاره به تقسیمبندی بانک جهانی از انواع سرمایهها افزود: سرمایه فقط منابع مالی نیست بلکه سرمایههای مادی، طبیعی، فرهنگی، انسانی، اجتماعی و مالی همگی داراییهای ارزشمند یک محله محسوب میشوند و باید برای توسعه اجتماعی از آنها استفاده شود.
اجرای ۲۵ برنامه اجتماعمحور در محلهها
حسینی هفتمین گام اجرای طرح را آغاز برنامههای عملیاتی در محلات عنوان کرد و گفت: پویشهای محلهای، مسابقات ورزشی، جشنوارههای محلی، مراکز «مهر و گفتوگو» ویژه سالمندان، استعدادیابی نوجوانان و غربالگری سلامت سالمندان از جمله برنامههایی است که در قالب طرح سلام اجرا میشود.
در ادامه، آرزو ذکاییفر دبیر اجرایی طرح سلام محله با ارائه گزارشی از روند اجرای برنامهها اظهار کرد: تاکنون ۲۵ برنامه و خدمت در دو هزار و ۷۷۳ محله کشور اجرا شده که بیشترین حجم خدمات مربوط به طرحهای خاتم، CBR و مانا بوده است.
وی افزود: تاکنون حدود هزار و ۴۰۰ فعالیت در حوزههای مانا و CBR و همچنین ۲۵۰ پاتوق سالمندی در کشور راهاندازی شده و مراکز مثبت زندگی، مساجد و مدارس بیشترین سهم را در استقرار کانونهای محلهای داشتهاند.
ذکاییفر همچنین از مشارکت گسترده مردم در اجرای این طرح خبر داد و گفت: ۳۷۰ هزار داوطلب در قالب ۱۱ گروه خدمتی با طرح همکاری میکنند که در ایام جنگ نیز حدود ۳۰ هزار نفر از آنان در ارائه خدمات اجتماعی و حمایتی نقشآفرینی کردند. بیشترین فعالیت این داوطلبان در حوزههای خدمات عمومی، فرهنگی، سلامت و بهداشت بوده است.
زمان سرمایه حل مسائل اجتماعی میشود
هشتمین گام طرح سلام محله به راهاندازی بانک زمان اختصاص دارد.
در این بخش از نشست، محمود رامشینی مدیرعامل صندوق حمایت از فرصتهای شغلی افراد دارای معلولیت با تشریح سازوکار بانک زمان گفت: هر محله علاوه بر ظرفیتها و داراییهای ارزشمند با مجموعهای از نیازها و آسیبها مانند فقر، اعتیاد، سالمندان تنها و سایر مسائل اجتماعی نیز روبهرو است. هدف بانک زمان آن است که فاصله میان ظرفیتها و نیازهای هر محله را با اتکا به توان و مشارکت خود مردم کاهش دهد.
وی افزود: در این الگو، پول از چرخه مبادله حذف میشود و زمان به عنوان واحد ارزشگذاری خدمات جایگزین آن خواهد شد. هر فرد میتواند با توجه به مهارت، تخصص یا توانایی خود زمانی را برای ارائه خدمت به دیگران اختصاص دهد و در مقابل در زمان نیاز از خدمات سایر اعضای شبکه بهرهمند شود.
رامشینی با بیان اینکه بانک زمان در واقع بستری برای تهاتر خدمات است، اظهار کرد: زمان هر فرد همراه با مهارت و توانایی او به عنوان سرمایهای ارزشمند در بانک دارایی محله ثبت میشود و این سرمایه در مسیر رفع نیازهای اجتماعی همان محله به کار گرفته خواهد شد.
وی سه شاخص اصلی پایداری بانکهای زمان را تعداد افراد ثبتنامشده، میزان مشارکت فعال اعضا و نرخ گردش مبادله خدمات عنوان کرد و گفت: هرچه این شاخصها تقویت شوند پایداری و اثربخشی بانک زمان نیز افزایش خواهد یافت.
آموزش، نظام ارجاع و تعاونیهای محلهمحور حلقههای تکمیلکننده
در ادامه رئیس سازمان بهزیستی کشور، آموزش و توانمندسازی تسهیلگران را نهمین گام اجرای طرح سلام محله برشمرد و گفت: تسهیلگران آموزشهای تخصصی در حوزههایی مانند مدیریت محله، کار گروهی، نیازسنجی اجتماعی، طراحی پروژه، برنامهریزی عملیاتی، تابآوری فردی و اجتماعی و پروژهنویسی را فرا میگیرند تا بتوانند نقش مؤثرتری در هدایت فعالیتهای محلی ایفا کنند.
وی، نظام ارجاع را دهمین گام این طرح معرفی کرد و افزود: بسیاری از مسائل مردم تنها با خدمات سازمان بهزیستی قابل حل نیست بنابراین سامانهای طراحی شده است تا خدماتی که دستگاههای مختلف میتوانند در محلات ارائه دهند، شناسایی و ثبت شود.
رئیس سازمان بهزیستی کشور ادامه داد: راهاندازی تعاونیهای محلهمحور، ایجاد حساب امید محله با همکاری بانک رفاه، طراحی سامانه و اپلیکیشن بانک زمان و توسعه شبکه داوطلبان محلی نیز از دیگر برنامههایی است که در چارچوب این طرح دنبال میشود.
وی همچنین به نقش سایر دستگاهها در اجرای این برنامه اشاره کرد و گفت: اجرای پاتوقهای سالمندی با مشارکت صندوقهای بازنشستگی، غربالگری عمومی سلامت با همکاری سازمان تأمین اجتماعی، باشگاههای مهارتآموزی با مشارکت سازمان آموزش فنی و حرفهای، توسعه تعاونیهای محلهمحور با همکاری معاونت تعاون و اجرای برنامههای فرهنگی و ورزشی در محلات با مشارکت سایر دستگاهها، بخشی از همکاریهای بینبخشی پیشبینیشده برای موفقیت این طرح است.
مستندسازی آخرین حلقه اجرای سلام محله
یازدهمین و آخرین گام طرح سلام محله به اقدامات رسانهای، مستندسازی و انتقال تجربه اختصاص دارد.
در این بخش، سعید خادمی راهبر روابط عمومی و امور بینالملل سازمان بهزیستی کشور با تأکید بر نقش رسانه در موفقیت برنامههای اجتماعی گفت: هیچ طرح اجتماعی بدون همراهی یک نظام رسانهای هوشمند به نتیجه مطلوب نمیرسد. اگر مجریان، داوطلبان و حتی خدمتگیرندگان نسبت به اهداف و سازوکارهای یک طرح شناخت و باور کافی نداشته باشند، تحقق اهداف آن با دشواری روبهرو خواهد شد.
وی از تدوین پیوست رسانهای برای طرحهای سلام محله و بانک زمان خبر داد و افزود: هدف از این پیوست، ایجاد وحدت رویه در اطلاعرسانی، تولید محتوای تخصصی، تبیین اهداف طرح و مستندسازی تجربههای موفق است.
خادمی همچنین پیشنهاد کرد: دانش و تجربهای که تسهیلگران در جریان اجرای طرح در محلات به دست میآورند به صورت منظم ثبت و میان سایر کانونهای سلام محله به اشتراک گذاشته شود. به همین منظور مجموعهای شامل ۲۲ پرسش تخصصی در اختیار تسهیلگران قرار گرفته است تا پاسخهای آنان پس از تحلیل به عنوان بانک دانش و تجربه اجرای طرح مورد استفاده قرار گیرد.
در پایان این نشست، سید جواد حسینی با تأکید بر اهمیت ثبت و انتقال تجربههای موفق محلی بر برگزاری رویدادها، جشنوارهها و مسابقات محلهای با محوریت هویت محلهها تأکید کرد و گفت: تجربهنگاری فعالیتهای تسهیلگران و مستندسازی ایدههای موفق میتواند زمینه انتقال تجربه به سایر محلات و ارتقای کیفیت اجرای طرح را فراهم کند.
وی خاطرنشان کرد: برای پایداری طرح سلام محله سه دسته اقدام شامل اقدامات برانگیزاننده، پشتیبانیکننده و پایدارساز پیشبینی شده است تا این برنامه به یک حرکت مقطعی محدود نشود بلکه به الگویی ماندگار برای مشارکت اجتماعی و حل مسائل محلهها در سراسر کشور تبدیل شود.
نظر شما