۲۰سال تجربه تـامین مالی خرد :ایران در تراز جهانی؛ از یادگیرنده تا آموزش‌دهنده

به گزارش روابط عمومی و امور بین الملل سازمان بهزیستی کشور؛ دکتر سید جواد حسینی معاون وزیر و رئیس سازمان بهزیستی کشور در این آیین با اشاره به اینکه سازمان بهزیستی مولود انقلاب اسلامی است، گفت:معمولا کمتر به این نکته توجه می شود و با توجه به اینکه در هفته بهزیستی قرار داریم و از روزی که شهید بزرگوار دکتر فیاض بخش سازمان بهزیستی را تأسیس کرد، چهل و شش سال می گذرد، از این هفته  برای بیان وقایع و رویدادهای خوبی که در سازمان بهزیستی رقم خورده است، نهایت استفاده را می کنیم.

رئیس سازمان بهزیستی کشور ضمن ارائه گزارشی از جلسات و فعالیت های سازمان در هفته بهزیستی، گفت: افتتاح بالغ بر ۱۱ هزار پروژه با ارزش تقریبی ۶ هزار همت در هفته بهزیستی، افتتاح خانه هنر افراد دارای معلولیت، جلسه اجتماعی سازی با خبرگان رهبری و... از مهمترین برنامه های این هفته در بهزیستی است.

وی با اشاره به اینکه  سازمان بهزیستی، بر ضرورت تغییر پارادایم از ساختارگرایی متصلب و متمرکز به سمت برنامه‌های دسترس‌پذیر و محله‌محور تاکید  دارد، گفت:سه محور اصلی برای آینده برنامه‌های اجتماعی در سازمان بهزیستی شامل: نخست، تغییر تکیه از منابع دولتی به سمت توسعه مشارکت‌های گوناگون؛ دوم، ایجاد چرخش از ساختارهای متمرکز سازمانی به سمت مدل‌های «محله محور و اجتماع‌محور»؛ و سوم، تمرکز بر برنامه‌های تأمین مالی خرد به عنوان موتور محرک این چرخش است که هدف از این تغییر رویکرد، ایجاد یک «مالک» یا نهاد واسط فراتر از ساختارهای سنتی است که بتواند تمامی نهادها را به یک شبکه واحد پیوند دهد.
حسینی افزود:یکی از محورهای عملیاتی این طرح، استقرار گروه‌های متخصص و «اجتماع‌محور» در سطح محلات است. بر اساس این مدل، نمایندگان گروه‌های تخصصی (مانند گروه‌های سی‌بی‌آر برای معلولان یا همیاران سلامت روان‌ اجتماعی) به جای فعالیت متمرکز، مستقیماً در محلات مستقر می‌شوند.  

رئیس سازمان بهزیستی کشور گفت:این رویکرد به تسهیلگران اجازه می‌دهد تا با استفاده از ظرفیت‌های موجود در هر محله (مانند مددکاران حامی، همیاران سلامت و...)، افراد نیازمند را شناسایی کرده، آن‌ها را تحت پوشش قرار دهند و فرآیند آموزش و توانمندسازی را در همان محیط محلی پیش ببرند. در واقع، هدف این است که با استفاده از شبکه سازی محلی، جامعه به صورت خودجوش بیدار شده و فرآیند پوشش خدمات (مانند خدمات سی‌بی‌آر یا حمایت از کودکان یتیم و زنان سرپرست خانوار) با دقت و کیفیت بسیار بالاتر انجام شود.

رئیس سازمان بهزیستی با اشاره به  نقش موسسه «تاک» در پیشبرد این اهداف و همکاری با مشاوران و متخصصان، گفت:د  تمرکز اصلی بر گسترش دایره گروه‌های حمایتی (شامل زنان سرپرست خانوار، معلولان و کودکان یتیم) از طریق مدل محله‌محوری خواهد بود تا پایداری اشتغال و حمایت‌های اجتماعی از دل محلات و با مشارکت خود مردم حاصل شود.

تامین مالی خرد با رویکرد بانکداری پیوندی؛ راهبردی برای پیشگیری از فقر و توانمندسازی جوامع محلی

دکتر آرزو ذکائی فر رئیس مرکز توسعه کارآفرینی، اشتغال و توانمند سازی سازمان بهزیستی کشور در این آیین ضمن گرامیداشت هفته بهزیستی و تشکر از همه عوامل و همکاران  برنامه تامین مالی خرد، با تأکید بر ضرورت گذار از نگاه «وام‌محور» به رویکردهای توانمندسازی پایدار و تامین مالی خرد با رویکرد بانکداری پیوندی را ابزاری کارآمد برای توسعه عدالت اجتماعی، ایجاد اشتغال پایدار و پیشگیری از ورود گروه‌های آسیب‌پذیر به چرخه حمایت‌های مستمر سازمان بهزیستی دانست.

وی افزود:در چارچوب برنامه‌های نوین توانمندسازی، مدل بانکداری پیوندی به عنوان پیوندی استراتژیک میان مردم محلی و نهادهای رسمی همچون بانک کشاورزی معرفی شده است. این رویکرد که بر شناسایی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های انسانی و مکانی محلات (مبتنی بر مدل توسعه مبتنی بر دارایی‌های محلی یا(AssetBased) تمرکز دارد، فراتر از پرداخت تسهیلات صرف، بر مؤلفه‌هایی همچون انضباط مالی، مسئولیت‌پذیری و ارتقای سرمایه اجتماعی استوار است.

پیشگیری از ورود به چرخه حمایت؛ اولویت راهبردی

ذکایی فر گفت:یکی از مأموریت‌های اصلی سازمان بهزیستی، پیشگیری از قرار گرفتن خانوارهای نیازمند در چرخه حمایت‌های مستقیم است. مدل تامین مالی خرد با شناسایی دقیق نیازها و غربالگری جامعه هدف، نه تنها مددجویان فعلی، بلکه گروه‌های در معرض آسیب در مناطق روستایی و کم‌برخوردار را نیز تحت پوشش قرار می‌دهد. این برنامه با ایجاد شبکه معتمدین و داوطلبان محلی، تلاش می‌کند از تبدیل شدن شرایط معیشتیِ بحرانی به وابستگی‌های بلندمدت به نهادهای حمایتی جلوگیری کند.

تغییر پارادایم از وام‌دهی به «راهبری کسب‌وکار»

وی افزود:  مشکل اصلی در مناطق محروم، همواره «کمبود سرمایه» نیست، بلکه عدم دسترسی به منابع رسمی و فقدان مهارت‌های مدیریتی است.

بر همین اساس، رویکرد نوین بر سه محور کلیدی آموزش و فرهنگ‌سازی، انتقال مهارت‌های کسب‌وکار و انضباط مالی به گروه‌های محلی.
۲. ضمانت گروهی (تقویت پیوندهای اجتماعی و همبستگی در قالب گروه‌های خودیار) و 
راهبری و پایش: پیگیری مستمر برای توسعه و پایداری کسب‌وکارهای خرد به جای رهاسازی پس از پرداخت وام؛ استوار شده است.
ذکایی فر گفت:این برنامه با تمرکز بر جوانان و زنان در مناطق روستایی و حاشیه‌ای، به دنبال ایجاد فرصت‌های شغلیِ برخاسته از دلِ جوامع محلی است. نتیجه نهایی اجرای صحیح این الگو، علاوه بر فقرزدایی و ارتقای سطح معیشت، تقویت «اعتماد و سرمایه اجتماعی» است که به عنوان زیربنای توسعه پایدار شناخته می‌شود و تحقق این اهداف، نیازمند تغییر نگاه به مقوله اشتغال و حرکت به سوی مدل‌هایی است که در آن توانمندسازی مستمر و مدیریت منابع توسط خود گروه‌ ها انجام گیرد.

تلفیق اجتماعی؛ نقطه عطف برنامه
 ذکایی فر گفت:یکی از مهم‌ترین تحولات صورت‌گرفته در سال گذشته، تغییر رویکرد از تفکیک گروه‌ها به «تلفیق اجتماعی» بود. در این مدل، افراد دارای معلولیت، بانوان سرپرست خانوار و سایر ساکنین محلات در قالب گروه‌های یکپارچه سازماندهی شدند. این سیاست که با هدف تقویت همبستگی محلی اجرا شد، علی‌رغم تمام چالش‌ها منجر به تشکیل ۳۹۲ گروه جدید با ۵ هزار و ۹۶۹ عضو شده است.
در این فرآیند، شبکه تسهیلگران شغلی به‌عنوان حلقه‌ای موثر در پشتیبانی از گروه‌های خودیار نقش کلیدی ایفا کرد. همچنین با بهره‌گیری از ظرفیت مراکز مثبت زندگی و انتخاب «موسسه تاک» به‌عنوان مشاور و راهبر ملی، فرآیند تشکیل و پایداری گروه‌ها با دقت بیشتری دنبال شد. برای پیشبرد این طرح، ۱۸ میلیارد تومان اعتبار اختصاص یافت که زمینه را برای پایداری کسب‌وکارهای خرد فراهم کرد.
وی افزود:بر اساس گزارش عملکرد، این برنامه ظرفیت تبدیل‌شدن به یک «سیاست ملی برای اقتصاد محلی» را دارد. مدل اجرایی این طرح که بر اساس مشارکت فعال مردم، بازاریابی محلی و دسترسی به منابع پایدار بنا شده، اکنون با دو رویکرد جدید  هوشمندسازی و دیجیتالی‌شدن: توسعه دسترسی به زیرساخت‌های دیجیتال، حتی در دوردست‌ترین مناطق کشور، و پیوند با زنجیره فروش: استفاده از ظرفیت طرح «هزار میدان» برای تسهیل فروش محصولات تولیدی گروه‌های خودیار، توسعه می یابد 
ذکایی فر گفت:در حوزه حمایت‌های بیمه‌ای نیز گام‌های موثری برداشته شده است. با همکاری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و صندوق بیمه روستاییان و عشایر، هم‌اکنون ۵۰۰ نفر از اعضای این گروه‌ها تحت پوشش بیمه قرار دارند و با تخصیص سهمیه جدید ۴ هزار نفری از سوی وزارتخانه، فرآیند بیمه‌پردازی سایر اعضا نیز در دستور کار قرار گرفته است.

وی در پایان، ضمن قدردانی از تلاش‌های کارشناسان استانی و شهرستانی بهزیستی که بازوان اجرایی این برنامه در خط مقدم هستند، اعلام شد که طبق برنامه‌ریزی‌های انجام شده، ۷۲ گروه جدید نیز در سال جاری به چرخه اشتغال‌زایی کشور افزوده خواهند شد.

ذکایی فر همچنین یاد و خاطره مرحوم بهمن منصوری، نخستین بنیان گذار طرح تأمین مالی خرد با رویکرد بانکداری پیوندی در ایران را گرامی داشت.

تجربه ایران در تراز جهانی؛ از یادگیرنده تا آموزش‌دهنده

مصطفوی مدیرعامل موسسه بین المللی توسعه خدمات مالی خرد روستا (تاک) در این جلسه گفت:ایران با دارا بودن الگویی که توسط سازمان ملل تأیید شده، در حال گذار از مرحله تجربه به مرحله توسعه است. در حالی که کشورهایی نظیر ترکیه با طراحی برنامه‌های منسجم توانسته‌اند فقر را در سطح گسترده کاهش دهند، ایران با هدف تبدیل شدن از یک «یادگیرنده» به یک «آموزنده» در منطقه، بر ارتقای کیفیت برنامه‌های بومی خود تمرکز کرده است.

وی افزود:این مدل که در سال ۲۰۱۵ رتبه ششم طرح‌های جهانی توانمندسازی در میلان را کسب کرده بود، اکنون با حمایت‌های عالی از سوی ریاست جمهوری، ستاد اقتصاد مقاومتی و شورای عالی اشتغال، به یک برنامه ملی مصوب تبدیل شده است.

پنج رکن اصلی؛ فراتر از یک وام ساده

وی با اشاره به اینکه موفقیت تأمین مالی خرد، تنها در گروِ دسترسی به پول نیست؛ گفت: این مدل باید بر پنج رکن اصلی  اعتبارسنجی و بانک‌پذیری (بدون نیاز به وثیقه)، توسعه بیمه‌های خرد، ایجاد ساختارهای انتقال وجه، تقویت فرهنگ پس‌انداز و آموزش‌های غیرمالی استوار باشد و  در این میان، نقش سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای برای تجهیز اعضا به مهارت‌های شغلی، به عنوان پیش‌شرط ایجاد اشتغال پایدار، بسیار حیاتی ارزیابی شده است.

وی افزود:یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم در این مسیر، ایجاد «بانک‌پذیری» در گروه‌های خودیار است. این فرآیند یک نقشه راه ۲ تا ۳ ساله است که در آن گروه‌ها از طریق آموزش مدیریت مالی، حسابداری و نظم در پس‌انداز، خود را برای تعامل با بانک آماده می‌کنند. از سوی دیگر، بانک‌ها (به‌ویژه بانک کشاورزی به عنوان بازوی اصلی) باید با سیاست‌گذاری صحیح و آموزش کارکنان، آمادگی پذیرش این گروه‌ها را داشته باشند. این «پیوند میان نهادهای غیررسمی و بانک‌های رسمی» منجر به کسب رتبه اول کشور توسط وزارت کار در جذب وام‌های اشتغال‌زایی شده است.

مصطفوی گفت:بر اساس استراتژی جدید، رویکرد بر پایه «وام‌های تدریجی و تجمیعی» استوار است؛ به این معنا که پس از بازپرداخت وام‌های کوچک و اثبات توانمندی، مبالغ بزرگ‌تر به گروه‌ها اختصاص می‌یابد تا از ریسک‌های مالی جلوگیری شود. هدف نهایی این است که گروه‌های خودیار که اکنون با داشتن اساسنامه و هیئت اجرایی فعالیت می‌کنند، پس از چند سال به «کانون‌های توسعه» در روستاها و محله‌ها تبدیل شوند.

وی در پایان خاطر نشان کرد:ایران در افق بیست‌ساله خود، دستیابی به یک میلیون گروه خودیار را هدف قرار داده است تا بتواند از ۱۵ میلیون نفر حمایت کند. برای تحقق این هدف عظیم، به تمرکز بر سه محور اصلی؛ ایجاد یک صندوق اختصاصی، مکانیزه کردن ساختارهای اجرایی و کاهش وابستگی به منابع دولتی از طریق روش‌های نوین تأمین مالی، نیاز داریم.

 گفتنی است این مراسم با معرفی چند تجربه موفق از اجرای طرح در روستاها، ارائه گزارش عملکرد اجرای طرح توسط مدیران کل چند استان منتخب، تقدیر از عوامل و چهره های اجرای طرح در کشور و همچنین رو نمایی و امضای لوح یادبود از نقشه اجرای طرح تامین مالی خرد در سراسر کشور،  پایان یافت.