یادداشتی به مناسبت روز جهانی مبارزه با کار کودک

این روز یادآور آن است که کودکان نه تنها نیازمند حمایت، بلکه صاحبان حقوقی هستند که کرامت انسانی، سلامت، آموزش، رفاه و آینده آنان باید در کانون سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های اجتماعی قرار گیرد.
شعار جهانی امسال، «کارت قرمز به کار کودک؛ بازی منصفانه برای کودکان، کار شایسته برای بزرگسالان»، پیامی روشن و چندبعدی را با خود به همراه دارد. «کارت قرمز» نماد رد قاطع هرگونه بهره‌کشی از کودکان و عدم پذیرش عادی‌سازی کار کودک در جامعه است. «بازی منصفانه برای کودکان» بر حق کودکان برای برخورداری از آموزش، سلامت، امنیت، بازی، رشد و شکوفایی استعدادها تأکید می‌کند و «کار شایسته برای بزرگسالان» یادآور این واقعیت است که مبارزه با کار کودک بدون توجه به وضعیت معیشتی خانواده‌ها، اشتغال پایدار و حمایت‌های اجتماعی از بزرگسالان به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
کار کودک صرفاً یک مسئله فردی یا خانوادگی نیست؛ بلکه پدیده‌ای چندبعدی است که در بستر فقر، نابرابری‌های اجتماعی، محرومیت، بیکاری، اشتغال ناپایدار، دسترسی نابرابر به فرصت‌های آموزشی و ضعف نظام‌های حمایت اجتماعی شکل می‌گیرد. از این رو، مقابله با آن نیازمند رویکردی جامع و عدالت‌محور است که همزمان به حمایت از کودکان، توانمندسازی خانواده‌ها و اصلاح شرایط اجتماعی و اقتصادی زمینه‌ساز این پدیده توجه داشته باشد.
کودکی، مرحله‌ای بنیادین در شکل‌گیری شخصیت، هویت، عزت‌نفس، مهارت‌های اجتماعی و سلامت روان انسان است. هرگاه کودک ناگزیر به پذیرش مسئولیت‌های اقتصادی و کاری نامتناسب با سن خود شود، فرصت تجربه بسیاری از نیازهای اساسی رشد از جمله یادگیری، بازی، تعامل با همسالان، کشف استعدادها و تجربه امنیت روانی محدود می‌شود. پیامدهای کار کودک تنها به محرومیت‌های آموزشی و اقتصادی محدود نیست، بلکه می‌تواند آثار عمیقی بر سلامت روان، احساس ارزشمندی، امید به آینده و کیفیت روابط اجتماعی کودک بر جای گذارد.
در عین حال، کودکان و خانواده‌ها تنها دریافت‌کنندگان خدمات نیستند؛ آنان دارای ظرفیت‌ها و توانمندی‌هایی هستند که با حمایت مناسب می‌تواند به تاب‌آوری، رشد و مشارکت مؤثر در جامعه منجر شود. از این رو، رویکردهای مبتنی بر توانمندسازی، تقویت سرمایه اجتماعی، توسعه ظرفیت‌های جوامع محلی و گسترش خدمات تخصصی اجتماعی و روان‌شناختی باید در کنار حمایت‌های قانونی و اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.
بر اساس تعهدات قانونی و اصول پذیرفته‌شده حقوق کودک در سطوح ملی و بین المللی، تمامی کودکان باید بدون هرگونه تبعیض از حقوق بنیادین خود برخوردار باشند. اصل «منافع عالیه کودک» ایجاب می‌کند که در تمامی سیاست‌ها، برنامه‌ها و تصمیمات مرتبط با کودکان، رفاه، سلامت، امنیت و رشد آنان در اولویت قرار گیرد. همچنین حمایت از کودکان در برابر بهره‌کشی اقتصادی، خشونت، غفلت و سایر اشکال آسیب، وظیفه‌ای قانونی و اجتماعی است که بر عهده نهادهای مسئول و همه اعضای جامعه قرار دارد.
شعار جهانی امسال یادآور این حقیقت مهم است که مبارزه با کار کودک تنها با خارج کردن کودکان از محیط کار محقق نمی‌شود؛ بلکه مستلزم ایجاد شرایطی است که خانواده‌ها برای تأمین معیشت خود به کار کودکان وابسته نباشند. دسترسی به کار شایسته برای بزرگسالان، حمایت‌های اجتماعی مؤثر، آموزش باکیفیت، کاهش فقر و نابرابری و گسترش فرصت‌های برابر، از مهم‌ترین پیش‌نیازهای ریشه‌کنی پایدار کار کودک به شمار می‌روند.
شهروندان نیز می توانند نقش بسیار مهمی  در پیشگیری از کار کودک ایفا کنند. 
مبارزه با کار کودک تنها مسئولیت دولت و سازمان‌های حمایتی نیست، بلکه نیازمند مشارکت آگاهانه همه اعضای جامعه است. نگرش‌ها و رفتارهای روزمره شهروندان می‌تواند در تداوم یا کاهش این پدیده نقش مؤثری ایفا کند. عادی‌سازی کار کودک، بی‌تفاوتی نسبت به حضور کودکان در محیط‌های کاری، نگاه ترحم‌آمیز به جای نگاه حقوق‌محور و برخی شیوه‌های حمایت مقطعی و بدون برنامه، ممکن است ناخواسته به استمرار این چرخه منجر شود.
در مقابل، افزایش حساسیت اجتماعی نسبت به حقوق کودکان، حمایت از راهکارهای پایدار، توجه به آموزش، توانمندسازی خانواده‌ها، همکاری با نهادهای تخصصی و گزارش موارد بهره‌کشی و آسیب، می‌تواند زمینه کاهش و پیشگیری از کار کودک را فراهم سازد. جامعه‌ای که کودکان را صاحبان حق می‌داند، در برابر بهره‌کشی از آنان سکوت نمی‌کند و برای دسترسی برابر همه کودکان به آموزش، سلامت، امنیت و فرصت‌های رشد تلاش می‌کند.
حفظ کرامت کودکان، پرهیز از انگ‌زنی و برخورد محترمانه با آنان نیز گامی مهم در تقویت احساس ارزشمندی، تعلق اجتماعی و امید به آینده در میان کودکان در معرض آسیب است. امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که از نگاه صرفاً احساسی و مقطعی فاصله بگیریم و با رویکردی آگاهانه، مسئولانه و مبتنی بر حقوق کودک، در کنار خانواده‌ها، نهادهای اجتماعی و سازمان‌های حمایتی برای ریشه‌کنی کار کودک و تحقق عدالت اجتماعی تلاش کنیم.
روز جهانی مبارزه با کار کودک، دعوتی است به مسئولیت‌پذیری جمعی؛ برای ساختن جامعه‌ای که در آن هیچ کودکی به دلیل فقر، محرومیت یا شرایط اجتماعی از حق آموزش، بازی، سلامت، امنیت، مشارکت و امید به آینده محروم نشود. جامعه‌ای که کودکان را نه نیروی کار، بلکه صاحبان حق، شهروندان ارزشمند امروز و سرمایه‌های انسانی فردا بداند.
کودکی یک امتیاز نیست؛ حقی است که باید برای همه کودکان تضمین شود. تحقق این حق، مستلزم آن است که همزمان «کارت قرمز» به کار کودک نشان دهیم، فرصت‌های رشد و شکوفایی را برای کودکان فراهم کنیم و زمینه برخورداری بزرگسالان از کار شایسته و زندگی همراه با کرامت انسانی را گسترش دهیم.
دکتر فاطمه سلطانی- معاون اورژانس اجتماعی